Wednesday, April 8, 2009

ကုန္းေဘာင္ေႏွာင္းေခတ္ (၁၈၅၂ - ၈၅) ျမန္မာ ပညာေတာ္သင္မ်ားနဲ႔ ပညာသင္ လူစာရင္း ဘုရား

". . . ပညာသင္ လူငယ္မ်ားသည္ ေနထိုင္ စားေသာက္စရိတ္ ေထာက္ပံ့ေၾကး လံုေလာက္စြာ မရရွိသျဖင့္လည္း စိတ္ႏွလံုး မတည္မၿငိမ္ မေသမဝပ္ ေပါ့ေပါ့ေလ်ာ့ေလ်ာ့ ရွိၾကသည္။ မည္သည့္ အလုပ္ကိုမွ် တည္တည္ၿမဲၿမဲ ဇြဲဝီရိယႏွင့္ ၿပီးဆံုးတိုင္ တတ္ေျမာက္ေအာင္ မသင္ယူဘဲ အသစ္ အသစ္ ကူးေျပာင္း သင္လို စိတ္သာ ရွိၾက၏ . . . " . . . [ျမန္မာ့ရတနာ စာေပက ၂ဝဝ၄ စက္တင္ဘာမွာ ပထမ အႀကိမ္ ထုတ္ေဝ ျဖန္႔ခ်ိခဲ့တဲ့ မၾကန္ရဲ႕ 'ကုန္းေဘာင္၏ ေနာက္ဆံုး အားမာန္' စာအုပ္ကေန "ကုန္းေဘာင္ေႏွာင္းေခတ္ (၁၈၅၂ - ၈၅) ျမန္မာ ပညာေတာ္သင္မ်ား" နဲ႔ "ပညာသင္ လူစာရင္း ဘုရား" အေၾကာင္းကို ျပန္လည္ ကူးယူ ေဖာ္ျပလိုက္တာ ျဖစ္ပါတယ္။]
Photobucketဖာသား (Fr.) Abbona နဲ႔ ျမန္မာ ေက်ာင္းသားမ်ား (ဝဲ) နဲ႔ ကုန္းေဘာင္ ေနာက္ဆံုး ဘုရင္ သီေပါမင္း လက္ထက္က နန္းတြင္းသူ နန္းတြင္းသားမ်ား (ယာ)။

ကုန္းေဘာင္ေႏွာင္းေခတ္ (၁၈၅၂ - ၈၅) ျမန္မာ ပညာေတာ္သင္မ်ား

ေရွးဦးစြာ ဤေခါင္းစဥ္ႏွင့္ ပတ္သက္၍ အနည္းငယ္ ရွင္းလင္း လိုပါသည္။ မင္းတုန္းမင္းႀကီး နန္းတက္သည့္ ၁၈၅၂ ခုမွ သီေပါဘုရင္ ပါေတာ္မူေသာ ၁၈၈၅ ခုထိ ႏွစ္ေပါင္း သံုးဆယ္ေက်ာ္ အတြင္း ျမန္မာႏိုင္ငံမွ အိႏၵိယ၊ အီတလီ၊ ျပင္သစ္၊ အဂၤလန္ ႏိုင္ငံမ်ားသို႔ ပညာေတာ္သင္မ်ား ေစလႊတ္ခဲ့သည္။ အၾကမ္းအားျဖင့္ စာရင္း ေကာက္ရလွ်င္ ခရစ္ႏွစ္ ၁၈၆၃ ခုခန္႔က ျပင္သစ္ႏိုင္ငံသို႔ ေစလႊတ္ေသာ ငေ႐ႊအိုး၊ ငျမဴး၊ ေအာင္သူ။၁ ထုိအခ်ိန္က ျပင္သစ္ႏိုင္ငံမွ ျပန္လာေသာ ျပင္သစ္တြင္ ေမာင္ႀကီး၊ ေမာင္ကေလး ေခၚ ငထြန္းေအာင္၊ ငၫြန္႔။၂ ၁၈၆၉ ခုခန္႔က အဂၤလန္ႏိုင္ငံသို႔ ေစလႊတ္ေသာ ငၿမဲႏွင့္ ငတ႐ုပ္ျဖဴ။၃ ၁၈၆၉ ခုႏွစ္က အိႏၵိယျပည္ ကာလကတၲားၿမိဳ႕သို႔ ေစလႊတ္ေသာ လူငယ္ ၁၈ ေယာက္။၄ ၁၈၇၂ ခုႏွစ္က အီတလီသို႔ ေစလႊတ္ေသာ ပညာေတာ္သင္ ငသာထား၊ ပန္းပဲေခါင္း ငခက္၊ လက္ဖက္ရည္ေတာ္ ငဘိုးျခံဳ၊ ငစီ။၅ ေစလႊတ္ေသာ ခုႏွစ္ သကၠရာဇ္ အတိအက် မသိရ၊ မင္းတုန္းမင္း လက္ထက္ဟု ခန္႔မွန္းရေသာ ျပင္သစ္ႏိုင္ငံရွိ ပညာေတာ္သင္ ငထြန္းလင္းႏွင့္ ငအင္း၊ အီတလီႏိုင္ငံ တူရင္းၿမိဳ႕ရွိ ငအုန္းပြင့္၊ ငဘအို၊ ငကံထူး၊ ငထြန္းဦး၊ ဘဂၤလားၿမိဳ႕ရွိ ငေမာက္ကေလး။၆ ႏွင့္ ၁၈၇၄ ခုႏွစ္က ဘဂၤလားသို႔ ေစလႊတ္ေတာ္မူေသာ လူျပန္ေတာ္ ေမာင္ဘိုးအစ္ ႀကီးၾကပ္ ေခါင္းေဆာင္သည့္ ေမာင္ဘိုးေစာ၊ ေမာင္ထြန္းလင္း၊ ေမာင္ဘိုးထင္၊ ေမာင္ၫို၊ ေမာင္ျဖဴ၊ ေမာင္အင္း၇ တို႔ႏွင့္ ၁၈၇၆ ခုႏွစ္က ၿဗဲတိုက္သံဆင့္ ေနမ်ိဳးသိဒိၶေက်ာ္စြာ ႀကီးၾကပ္၍ အီတလီႏိုင္ငံသို႔ ပို႔ေသာ ပညာသင္ လူငယ္ ငါးေယာက္၈ တို႔ ျဖစ္ၾကသည္။ ဤစာရင္းမွာ ျပည့္စံုသည္ဟု မဆိုႏိုင္ပါ။ ျမန္မာ အေထာက္အထား၊ အဂၤလိပ္ အေထာက္အထား၊ စာတမ္း မွတ္တမ္းမ်ားမွ ရွာေဖြ ေတြ႕ရွိသမွ်သာ ျဖစ္ပါသည္။
ဤအရပ္ရပ္ ပညာေတာ္သင္မ်ား အေၾကာင္းႏွင့္ စပ္လ်ဥ္းေသာ ေပးစာ၊ ျပန္စာ၊ ဆင့္စာ၊ တင္စာမ်ားကို (လႊတ္ေတာ္ ပုရပိုက္ အမွတ္အသား အတိုေကာက္ မွတ္ပံု ပထမတြဲ) တြင္ မွတ္သားထားသည္၊ သို႔မဟုတ္ မွတ္ပံု တင္ထားသည္ကို ေတြ႕ရပါသည္။၉
ေတြ႕ရသည္ ဆိုေသာ္လည္း ဤေပးစာ ျပန္စာ၊ ဆင့္စာ တင္စာမ်ား၏ စာကိုယ္မ်ားကို ေတြ႕ရသည္ မဟုတ္ပါ။ အတိုေကာက္ မွတ္ပံုမွ်သာ ျဖစ္သည္။ သိသာ လြယ္ေအာင္ ဥပမာ ျပရေသာ္ စာမ်က္ႏွာ ၁၇၉ တြင္ ၁၄၈ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္ ဟူေသာ ေခါင္းစဥ္ေအာက္၌ -

၁၂၃ဝ ျပည့္

၂။ ပညာေတာ္သင္ ငေ႐ႊျမဴးက တင္ေလွ်ာက္စာ။ မဲနယ္ ခ်က္လုပ္နည္းကို သင္ၾကားဆဲ ျဖစ္ေၾကာင္း၊ ကင္မစာၥႀကီး က်မ္းထြက္ ဓာတ္ေရ အမ်ိဳးမ်ိဳး လ်က္လုပ္နည္းမ်ားကို ထပ္မံ သင္ၾကား တတ္ေျမာက္လွ်င္ မေရာင္းရ၊ ပတၲျမား ေက်ာက္ေတာ္မ်ားႏွင့္ နတ္ေတာ္လ အတြင္း ေ႐ႊဖဝါးေတာ္ေအာက္ ေရာက္ ဆန္တက္ပါမည္ အေၾကာင္း။
ဟု ေရးသား မွတ္ထားသည္။ မည္သည့္ တိုင္းျပည္ ၿမိဳ႕႐ြာရွိ ပညာေတာ္သင္ ဟူ၍ပင္ ေဖာ္ျပထားျခင္း မရွိေခ်။ ထို႔အတူ စာမ်က္ႏွာ ၂ဝ၃ တြင္ ၁၆၄ မွတ္ ပုရပိုက္ ဟူေသာ ေခါင္းစဥ္ေအာက္၌ -

၁၂၃၁ ခု

၆။ ဘိလပ္ႏိုင္ငံရွိ ပညာေတာ္သင္ ငၿမဲ၊ ငတ႐ုပ္ျဖဴ တို႔ကို ဆင့္စာ။ မွာထား ဆင့္ဆိုရင္း ယမ္း၊ ေသနတ္၊ တူဆန္ လုပ္ကိုင္နည္း ပညာမ်ားကို တတ္ေျမာက္ေအာင္ သင္ၾကားရမည့္ အေၾကာင္း။ ဖန္ခ်က္ဝန္ကိုလည္း စက္ကိရိယာမ်ားကို အဝယ္ အယူ ေစလႊတ္ေၾကာင္း။
ဟု ေတြ႕ရသည္။ ထို႔ေၾကာင့္ အထက္ ေဖာ္ျပပါ အရပ္ရပ္ ပညာေတာ္သင္မ်ား အေၾကာင္းကို စံုလင္စြာ သိရွိႏိုင္ရန္ ခဲယဥ္းလွ၏။ အကိုးအကား အေထာက္အထားကား အလြန္ပင္ ရွားလွသည္။ သို႔ျဖစ္ပါ၍ 'ကုန္းေဘာင္ေႏွာင္းေခတ္ ပညာေတာ္သင္မ်ား' ဟု ဆိုေသာ္လည္း အားလံုးေသာ ပညာသင္တို႔ အေၾကာင္းကို ဤေနရာ၌ တင္ျပႏိုင္မည္ မဟုတ္ပါ။ ၁၈၆၉ ခုႏွစ္က အိႏိၵယျပည္ ကာလကတၲားၿမိဳ႕သို႔ ေသနတ္ အေျမာက္မွ စ၍ လက္နက္ ကိရိယာႏွင့္ စပ္ဆိုင္သည့္ အလုပ္မ်ားကို သင္ၾကားေစရန္ လႊတ္သည့္ လူငယ္ ၁၈ ဦးတို႔ အေၾကာင္းကိုသာ အိႏၵိယျပည္ ႏိုင္ငံျခားေရးရာႏွင့္ ႏိုင္ငံေရးရာ မွတ္တမ္းမ်ား ၁၈၆၈ - ၇၃ တို႔တြင္ ေတြ႕ရွိရသည့္ အတိုင္း ေဖာ္ျပပါမည္။
ဤပညာသင္ လူငယ္တို႔ အေၾကာင္းကို (လႊတ္ေတာ္ ပုရပိုက္ အမွတ္အသား အတိုေကာက္ မွတ္ပံု ပထမတြဲ၊ စာမ်က္ႏွာ ၁ဝ၂) တြင္ ေအာက္ပါ အတိုင္း ေရးသားထားပါသည္ -

၁၅၁ မွတ္ ပုရပိုုက္ထြက္
၁၂၃ဝ ျပည့္ သီတင္းကြၧတ္ လဆန္း ၉ ရက္ေန႔

၃။ ပခန္းမင္းႀကီးက အဂၤလန္ ဝန္ႀကီးသို႔ ေပးစာ။ ေသနတ္ အေျမာက္မွ စ၍ လက္နက္ ကိရိယာႏွင့္ စပ္ဆိုင္သည့္ အလုပ္မ်ားကို သင္ၾကားေစရန္ ေစလႊတ္သူ လူငယ္ ၁၉ ကို အလိုရွိရာ ဝင္ထြက္ ၾကည့္႐ႈ သင္ၾကား ပါေစမည့္ အေၾကာင္းအရာ။

၎စာမ်က္ႏွာ ၁၈၃ တြင္မူ -

၁၅၁ မွတ္ ပုရပိုုက္ထြက္

၁၂၃ဝ ျပည့္ သီတင္းကြၧတ္လျပည့္ေက်ာ္ ၁၃ ရက္ေန႔။

၁။ အဂၤလန္ ဝန္ႀကီးက ပခန္းမင္းႀကီးသို႔ ေပးစာ။ ေသနတ္ အေျမာက္ လက္နက္ ကိရိယာမ်ား လုပ္ေဆာင္ႏိုင္ေအာင္ ပညာသင္ လူငယ္ ၁၉ တို႔ကို ေစလႊတ္လိုက္ေၾကာင္း ေပးစာအရ အဂၤလိပ္မင္းထံ အခြင့္အမိန္႔ ေတာင္း၍ ရကာလ၊ စာျပန္ၾကားပါမည့္ အေၾကာင္း။
ဟု ေတြ႕ရသည္။ ဤအတိုေကာက္ မွတ္ခ်က္ ႏွစ္ခုကို ေထာက္၍ ျမန္မာဘုရင္ မင္းျမတ္က လူငယ္ ၁၉ ဦးကို ေသနတ္ အေျမာက္မွ စ၍ လက္နက္ ကိရိယာႏွင့္ စပ္ဆိုင္သည့္ အလုပ္မ်ားကို သင္ၾကားရန္ ေစလႊတ္လိုသည္။ ထိုသို႔ ေစလႊတ္ လိုေၾကာင္းကို အဂၢမဟာ ေသနာပတိ ဝန္ရွင္ေတာ္ ပခန္းမင္းႀကီးက ၁၂၃ဝ ျပည့္၊ သီတင္းကြၧတ္ လဆန္း ၉ ရက္၁ဝ ေန႔စြဲႏွင့္ အဂၤလိပ္ ဝန္ႀကီးထံ စာေပးသည္။ အဂၤလိပ္ ဝန္ႀကီးက အဂၤလိပ္မင္းထံ အခြင့္အမိန္႔ ေတာင္း၍ အေၾကာင္းျပန္မည္ဟု သာမန္မွ်သာ သိသည္။ အတိုေကာက္ မွတ္ ျဖစ္သည့္ အတိုင္း ပညာေတာ္သင္ လူငယ္တို႔ကို မည္သည့္ ၿမိဳ႕႐ြာ တိုင္းျပည္မ်ားသုိ႔ ေစလႊတ္မည္ ဆိုသည့္ အခ်က္ပင္ မပါေခ်။
ဤေနရာ၌ ပခန္းမင္းႀကီးက စာေပးသည့္ အဂၤလိပ္ ဝန္ႀကီး ဆိုသည္မွာ ၿဗိတိသွ် ျမန္မာျပည္၏ မဟာဝန္ရွင္ေတာ္ မင္းႀကီး၊ အိႏၵိယ ဘုရင္ခံခ်ဳပ္၏ ကိုယ္စားလွယ္ ျဖစ္သူက ကာနယ္ အလ္ဘတ္ဖိုက္ (Colonel Albert Fytche, Chief Commissioner, British Burma and Agent to the Governor General) ျဖစ္၏။ အဂၤလိပ္မင္းထံ အခြင့္ အမိန္႔ ေတာင္းမည္ ဆုိသည္မွာလည္း အဂၤလိပ္မင္း ဟူသည္ အိႏိၵယ ဘုရင္ခံခ်ဳပ္ကိုပင္ ဆိုျခင္း ျဖစ္သည္။ သို႔ျဖစ္၍ ကာနယ္ အလ္ဘတ္ဖိုက္က အဂၤလိပ္မင္းထံ အခြင့္အမိန္႔ ေတာင္းၿပီး အေၾကာင္းျပန္မည္ဟု ပခန္းမင္းႀကီးထံ ေပးစာတြင္ ကတိ ဝန္တာ ခံထားသည့္ အတိုင္း ၁၈၆၈ ခု၊ ေအာက္တိုဘာ ၁၇ ရက္ေန႔တြင္ ေပးစာအမွတ္ ၃၆၁-၄ အရ၁၁ ဤကိစၥကို အိႏိၵယ ဘုရင္ခံခ်ဳပ္ထံ အမိန္႔ ခ်မွတ္ရန္ တင္ျပလိုက္သည္။
ထိုစာတြင္ ျမန္မာ လူငယ္ ၁၉ ေယာက္တို႔ကို ကာလကတၲားၿမိဳ႕သို႔ ေစလႊတ္၍ ေကာဆိပူရ္ (Cossipoor) ရွိ ေသနတ္လုပ္ စက္႐ံုတြင္ လည္းေကာင္း၊ ဖို႔ဝီလ်ံ (Fort William) ရွိ လက္နက္တိုက္တြင္ လည္းေကာင္း၊ အေျမာက္ ေသနတ္မွ စ၍ လက္နက္ ကိရိယာ အမ်ိဳးမ်ိဳး ျပဳလုပ္ေသာ အတတ္ပညာကို တက္ေရာက္ သင္ၾကားခြင့္ရရန္ ျမန္မာ ဝန္ႀကီးက ပန္ၾကားပါသည္ဟု ေဖာ္ျပထား၏။ ကာနယ္ အလ္ဘတ္ဖိုက္က ဆက္လက္၍ ေဆြးေႏြး တင္ျပထားသည္မွာ ျမန္မာ လူငယ္မ်ားကို လက္ခံ ပညာ သင္ၾကား ေပးေရး၌ အခက္အခဲ အယွက္အတင္မ်ား ရွိေၾကာင္း၊ ပညာသင္ လူငယ္မ်ား စည္းကမ္း ေသဝပ္ေစရန္၊ အမိန္႔ၾသဇာကို နာခံေစရန္၊ သင္တန္းမွန္မွန္ တက္ေစရန္ စည္းၾကပ္ေရး အခက္အခဲ၊ ဆက္သြယ္ သင္ၾကားရန္ ဘာသာစကား အခက္အခဲ၊ ထိုလူငယ္မ်ား၏ အေျခအေန၊ အဆင့္အတန္း၊ အရည္အခ်င္းတို႔ကို တိက်စြာ မသိရေသာ အခက္အခဲ စသည္တို႔သည္ ထည့္သြင္း စဥ္းစားရမည့္ အခ်က္မ်ား ျဖစ္ေၾကာင္း ေဖာ္ျပထားသည္။ ၎ျပင္ အေျခအေနကို ပိုမို သေဘာေပါက္ေစရန္ ပခန္းမင္းႀကီး၏ ေပးစာ အဂၤလိပ္ဘာသာ ျပန္ဆိုခ်က္ႏွင့္ ကာနယ္လ္ အလ္ဘတ္ဖိုက္၏ ျပန္စာ မိတၲဴ တေစာင္တို႔ကိုပါ ပူးတြဲ တင္ျပလိုက္သည္။၁၂
အိႏိၵယ ဘုရင္ခံခ်ဳပ္က ဤကိစၥႏွင့္ ပတ္သက္၍ မည္ကဲ့သုိ႔ သေဘာထားသည္၊ မည္ကဲ့သို႔ အေရးယူ ေဆာင္႐ြက္သည္တို႔ကို ၾကည့္ၾကပါဦးစို႔။ ျမန္မာ လူငယ္မ်ားကို လက္ခံ၍ ပညာ သင္ၾကား ေပးရမည့္ အေရးတြင္ ကာနယ္ အလ္ဘတ္ဖိုက္ ၫႊန္ျပသည့္ အတိုင္း အခက္အခဲ အယွက္အတင္မ်ား ရွိေၾကာင္းကို ဘရင္ခံခ်ဳပ္ကလည္း သေဘာေပါက္သည္။ ေထာက္ခံပါသည္။ သို႔ေသာ္ ဘုရင္ခံခ်ဳပ္၏ သေဘာမွာ ႏိုင္ငံေရးအရ ေထာက္ထားစရာ အခ်က္မ်ား၁၃ ရွိေနေသာေၾကာင့္ ျမန္မာ ဘုရင္မင္းျမတ္၏ အလိုဆႏၵကို ဆန္႔က်င္ရန္ မသင့္၊ တတ္အားသေ႐ြ႕ လိုက္ေလ်ာ သင့္သည္ဟု ထင္ျမင္ ယူဆေလသည္။
ထို႔ေၾကာင့္ ဤကိစၥကို စံုစမ္း အစီရင္ခံရန္ စစ္ဘက္ဌာန အတြင္းဝန္သို႔ လႊဲအပ္လိုက္၏။ စစ္ဘက္ဌာန အတြင္းဝန္က တဖန္ သက္ဆိုင္ရာ ဗံုး အေျမာက္ လက္နက္ႏွင့္ ခဲယမ္း မီးေက်ာက္တိုက္ မင္းႀကီး (Inspector General of Ordance and Magazines) ထံ ဆင့္ဆိုရာ ၁၈၆၈ ခု၊ ႏိုဝင္ဘာလ ၁၉ ရက္ ေန႔စြဲ စာအမွတ္ ၃၅၈ အရ လက္နက္ ခဲယမ္းတိုက္ မင္းႀကီး Major General F. Turner က ေအာက္ပါ အတိုင္း အစီရင္ခံ လိုက္သည္။၁၄
ျမန္မာ ပညာေတာ္သင္ လူငယ္မ်ားကို Cossipoor ရွိ ေသနတ္လုပ္ စက္႐ံုႏွင့္ Fort William ရွိ လက္နက္တိုက္တို႔တြင္ လက္ခံ၍ ပညာ သင္ၾကား ေပးပါမည္။ သို႔ေသာ္ ယခု အခ်ိန္၌ Cossipoor ေသနတ္လုပ္ စက္႐ံုတြင္ မည္သည့္ ေသနတ္ အမ်ိဳးအစားမွ် သြန္းလုပ္ျခင္း အမႈကို မျပဳပါ။ ထိုျ့ပင္ Fort William ရွိ လက္နက္တိုက္တြင္ သာမက အိႏိၵယျပည္ရွိ မည္သည့္ လက္နက္တိုက္တြင္မွ၊ မည္သည့္ အခါကမွ် လက္နက္ခဲယမ္း မျပဳလုပ္ၾကပါ။ ထို႔ေၾကာင့္ ျမန္မာ လူငယ္မ်ားကို လက္ခံ၍ ပညာ သင္ေပးမည္ ဆိုရာ၌ Cossipoor တြင္ ေၾကးနီႏွင့္ သံတို႔ကို က်ိဳျခင္း သြန္းျခင္း အတတ္၊ Fort William တြင္ လက္နက္မ်ားကို ျပင္ဆင္ျခင္း၊ သိုေလွာင္ သိမ္းဆည္းျခင္း အတတ္မ်ားႏွင့္ လက္နက္တိုက္ႏွင့္ ဆိုင္ေသာ အျခား လုပ္ငန္းမ်ားကိုသာ သင္ေပးႏိုင္မည္။ အခ်ိဳ႕ လူငယ္မ်ားကို Dum Dum ရွိ စက္႐ံုတြင္ လက္နက္ အေသးစားမ်ား ျပဳလုပ္ျခင္းကို သင္ေပးႏိုင္ေကာင္း သင္ေပးႏိုင္မည္ ျဖစ္ေၾကာင္း F. Turner က အစီရင္ခံသည္။ ထို အစီရင္ခံစာတြင္ F. Turner က ျမန္မာ လူငယ္မ်ားကို Cossipoor တြင္ တခ်ိဳ႕၊ Fort William တြင္ တခ်ိဳ႕ ခြဲ၍ ပညာ သင္ၾကား ေပးရမည္ ျဖစ္ေသာေၾကာင့္ ထိုလူငယ္တို႔ကို တာဝန္ယူ ထိန္းသိမ္း ေစာင့္ေရွာက္ႏိုင္မည့္ အဂၤလိပ္၊ ႏွစ္ဦးကိုပါ ထည့္လိုက္ ေစလိုေၾကာင္း ေဖာ္ျပထားသည္။
ဤအစီရင္ခံစာကို မရမီ အိႏိၵယ ဘုရင္ခံခ်ဳပ္က ၁၈၆၈ ခု၊ ႏိုဝင္ဘာလ ၇ ရက္ေန႔တြင္ ေပးစာ အမွတ္ ၁၃ဝ၅ မဟာဝန္ရွင္ေတာ္ မင္းႀကီး ကာနယ္ အလ္ဘတ္ဖိုက္ထံ အေၾကာင္း ျပန္လိုက္သည္။၁၅
F. Turner ၏ အစီရင္ခံစာကိုမူ ေနာက္ဆက္တြဲ အျဖစ္ျဖင့္ ေပးပို႔ လိုက္၏။ ထို႔ျပင္ ျမန္မာ ဘုရင္မင္းျမတ္၏ ဝန္ရွင္ေတာ္ မင္းႀကီးမ်ားကို သေဘာေပါက္ နားလည္ေအာင္ -

(က) ပညာေတာ္သင္ လူငယ္မ်ားသည္ ယဥ္ေက်းဖြယ္ရာစြာ ျပဳမူ ေနထိုင္ရမည္။ အမိန္႔ကို နာခံရမည္။ ဆံုးမ ၫႊန္ျပသည္တို႔ကို လိုက္နာရမည္။
(ခ) အဂၤလိပ္၊ သို႔မဟုတ္ ဟိႏၵဴစတန္နီ တတ္ကြၧမ္းေသာ အႀကီးအၾကပ္ အုပ္ထိန္းသူ ႏွစ္ဦး ပါရမည္။
(ဂ) ပညာသင္ လူငယ္မ်ား၏ စားေသာက္ ေနထိုင္ေရး အရပ္ရပ္ စရိတ္မ်ားကို ျမန္မာ ဘုရင္မင္းျမတ္၏ အစိုးရက တာဝန္ခံယူ ကုန္ၾကရမည္။ မိမိတို႔ ဘာသာ တာဝန္ယူ၍ စီစဥ္ရမည္။
(င) ပညာ သင္ၾကားေနဆဲ အခါ၌ လူငယ္မ်ားသည္ Cossipoor ေသနတ္လုပ္ စက္႐ံုမွ ေလးမိုင္ ကြာေဝးေသာ Cooly Bazaar၊ သို႔မဟုတ္ Alipore အရပ္၌ ေနထိုင္ရန္ လိုေကာင္း လိုေပလိမ့္မည္။

ဟူေသာ အခ်က္မ်ားကို ရွင္းလင္း ေျပာျပရမည္ဟု ကာနယ္ အလ္ဘတ္ဖိုက္ကို အမိန္႔ ခ်လိုက္ပါသည္။
ယင္းသုိ႔ႏွင့္ပင္ ၁၈၆၉ ခု၊ မတ္လသို႔ ေရာက္ခဲ့ပါသည္။ ထိုအခါတြင္ ျမန္မာျပည္မွ ပညာေတာ္သင္ လူငယ္ ၁၈ ေယာက္ကို အိႏၵိယျပည္ ကာလကတၲားၿမိဳ႕သို႔ ေစလႊတ္ လိုက္ၿပီဟု သိရသည္။ ဤလူငယ္ ၁၈ ေယာက္ႏွင့္ အတူ အဂၤလိပ္စကား ကြၧမ္းက်င္သူ တေယာက္၊ ဟိႏၵဴစတန္နီ တတ္ေျမာက္သူ တေယာက္၊ ေပါင္းႏွစ္ေယာက္ကို အႀကီးအၾကပ္ အျဖစ္ ခန္႔အပ္ ေစလႊတ္လိုက္သည္။ ၎တို႔ အတြက္ ကာလကတၲားၿမိဳ႕ အထိ လမ္းစရိတ္ ကုန္က်သမွ်ကို ရန္ကုန္ၿမိဳ႕ရွိ ျမန္မာ ဘုရင္မင္းျမတ္၏ ကုိယ္စားလွယ္ေတာ္က ေပးသည္။ ၎ျပင္ ကာလကတၲားၿမိဳ႕၌ စားေသာက္ ေနထိုင္ရန္ အရပ္ရပ္ စရိတ္၊ အိမ္၊ ေနရာ ထိုင္ခမ္း ငွားရမ္းရန္ စသည္တို႔ အတြက္ ေငြေၾကး လံုေလာက္စြာ အႀကီးအၾကပ္ ႏွစ္ဦးတို႔ လက္သို႔ ေပးအပ္လိုက္သည္ဟု သိရသည္။ ရန္ကုန္ၿမိဳ႕ရွိ ျမန္မာ ဘုရင္မင္းျမတ္၏ ကိုယ္စားလွယ္ေတာ္က ပညာေတာ္သင္ သူငယ္မ်ားကို လိမ္မာစြာ ျပဳမူ ေနထိုင္ၾကရန္၊ အမိန္႔ ဥပေဒမ်ားကို လိုက္နာ က်င့္သံုးရန္ႏွင့္ အကယ္၍ ပ်က္ကြက္ခဲ့ေသာ္ ရာဇဝတ္ေတာ္ ခံၾကရလိမ့္မည္ ျဖစ္ေၾကာင္း ဆံုးမစကား ေျပာၾကား မွာထားလိုက္သည္။ မဟာဝန္ရွင္ေတာ္ မင္းႀကီး ကာနယ္ အလ္ဘတ္ဖိုက္ကလည္း ပညာသင္ လူငယ္မ်ားကို ေစလႊတ္လိုက္ၿပီ ျဖစ္ေၾကာင္းကို ၁၈၆၉ ခု၊ မတ္လ ၂၂ ရက္ေန႔၊ စာအမွတ္ ၃၆၁-၉ အရ အိႏၵိယ ဘုရင္ခံခ်ဳပ္ထံ အေၾကာင္းၾကား အစီရင္ခံ လိုက္သည္။၁၆
ယင္းသို႔ Cossipoor ရွိ ေသနတ္လုပ္ စက္႐ံုႏွင့္ Fort William ရွိ လက္နက္တိုက္တို႔တြင္ ေသနတ္ အေျမာက္မွ စ၍ လက္နက္ ကိရိယာႏွင့္ စပ္ဆိုင္သည့္ အလုပ္မ်ားကို သင္ၾကားရန္ ေစလႊတ္လိုက္သူ လူငယ္တို႔မွာ

အႀကီးအၾကပ္ လူငယ္ႏွစ္ဦး

(၁) ေမာင္ၾကံသီး - အဂၤလိပ္စကားကြၧမ္းက်င္သူ

(၂) ေမာင္သန္း - ဟိႏၵဴစတန္ကြၧမ္းက်င္သူ


ပညာသင္ လူငယ္ ၁၈ ဦး

(၁) ေမာင္ေ႐ႊ႐ိုး၊ (၂) ေမာင္သာထူး၊ (၃) ေမာင္ရွင္း၊ (၄) ေမာင္သာကံ၊ (၅) ေမာင္ဘိုးေကာင္း၊ (၆) ေမာင္ညိဳေရာင္၊ (၇) ေမာင္ေဆာင္း၊ (၈) ေမာင္ညိဳ၊ (၉) ေမာင္ကံေရး၊ (၁ဝ) ေမာင္ေ႐ႊြ႔ြကင္း၊ (၁၁) ေမာင္လူလွ၊ (၁၂) ေမာင္ရာႏႈန္း၊ (၁၃) ေမာင္ေခြး၊ (၁၄) ေမာင္မွီ၊ (၁၅) ေမာင္ေသာင္း၊ (၁၆) ေမာင္ပန္းဇံ၊ (၁၇) ေမာင္လူသာ၊ (၁၈) ေမာင္ၾကာ။
စုစုေပါင္း လူငယ္ ၂ဝ ျဖစ္သည္။၁၇ ဤလူငယ္ ၂ဝ တို႔သည္ ျမန္မာျပည္ ရန္ကုန္ၿမိဳ႕မွ ၁၈၆၉ ခု၊ မတ္လ မကုန္မီ ထြက္ခြာလာ ခဲ့ၾက၍ ဧၿပီလ၌ Cossipoor ေသနတ္ စက္႐ံုႏွင့္ Fort William လက္နက္တိုက္တို႔တြင္ ဝင္ေရာက္ ပညာ သင္ၾကားၾကသည္။ ျမန္မာ ဘုရင္မင္းျမတ္၏ အလိုေတာ္ အရ ၎တို႔သည္ ေသနတ္ အေျမာက္ လက္နက္ ကိရိယာ ျပဳလုပ္ျခင္း အတတ္ကို ႏွစ္ႏွစ္ၾကာမွ်၊ သို႔မဟုတ္ လိုအပ္လွ်င္ ထို႔ထက္ ပိုမုိၾကာျမင့္စြာ ေလ့လာ ဆည္းပူး ၾကရမည္ ျဖစ္သည္။ ဤပညာသင္ လူငယ္မ်ား၏ ကိစၥ အရပ္ရပ္ ရွိသမွ်ကို ကာလကတၲားၿမိဳ႕ေန ျမန္မာ ဘုရင္မင္းျမတ္၏ ကိုယ္စားလွယ္ေတာ္ Mr. E. J. Carrier က တာဝန္ယူ ေဆာင္႐ြက္ရဟန္ တူပါသည္။ Mr. J. Carrier ထံမွ ပညာေတာ္သင္မ်ားသည္ ႏွစ္ႏွစ္ၾကာမွ်၊ သို႔မဟုတ္ ပိုမို ၾကာျမင့္စြာ အတတ္ပညာမ်ားကို ေလ့လာ ဆည္းပူးမည္ ျဖစ္ေၾကာင္းကို အေၾကာင္းၾကားေသာ အခါ၁၈ ဘုရင္ခံခ်ဳပ္က ျမန္မာ လူငယ္မ်ားသည္ အမူအက်င့္ ေကာင္းမြန္၍ ေက်နပ္ဖြယ္ ရွိလွ်င္ မိမိ ႏိုင္ငံတြင္း၌ ႏွစ္ႏွစ္ ပညာဆည္းပူး ေနထိုင္ေစဟု အမိန္႔ခ်မွတ္ အခြင့္ျပဳ လိုက္သည္။၁၉ အဂၤလိန္ႏိုင္ငံရွိ အိႏၵိယျပည္ေရးရာ အတြင္းဝန္ (Secretary of State for India) ထံသို႔လည္း ဤကဲ့သို႔ ျမန္မာ ပညာေတာ္သင္ လူငယ္မ်ားကို လက္ခံထားေၾကာင္းကို သိသာရန္ ၁၈၆၉ ခု၊ ဇူလိုင္လ ၁ ရက္ေန႔ စာအမွတ္ ၂ဝ၅ အရ အမႈတြဲ တခုလံုးကို ေပးပို႔လ်က္ အေၾကာင္းၾကားလိုက္သည္။၂ဝ
ဤပညာေတာ္သင္ လူငယ္မ်ားသည္ ႏွစ္ႏွစ္ေသာ အခ်ိန္ ကာလအတြင္း မည္သို႔ ျပဳမူ ေနထိုင္ၾကသည္၊ မည္သည့္ ပညာရပ္မ်ားကို ဆည္းပူး ေလ့လာ သင္ၾကား တတ္ေျမာက္ၾကသည္ တို႔ကို မတင္ျပမီ ပညာေတာ္သင္ လူငယ္ စာရင္းႏွင့္ ပတ္သက္၍ အနည္းငယ္ ရွင္းျပ လိုပါသည္။ ပထမဆံုး ပခန္းမင္းႀကီးႏွင့္ အဂၤလိပ္ ဝန္ႀကီးတို႔ ေပးစာျပန္စာ၂၁ တြင္ ပညာေတာ္သင္ လူငယ္ ၁၉ ဦးဟု ဆိုသည္။ မဟာဝန္ရွင္ေတာ္ မင္းႀကီး ကာနယ္ အလ္ဘတ္ဖိုက္၏ ဘုရင္ခံခ်ဳပ္ထံ အစီရင္ခံစာ၂၂ တြင္လည္း လူငယ္ ၁၉ ဦးဟု ေတြ႕ရ၏။ ထို႔ေနာက္ ၁၈၆၉ ခု၊ မတ္လတြင္ ပညာသင္ လူငယ္တို႔ကို ေစလႊတ္လိုက္ၿပီ ျဖစ္ေၾကာင္း ဘုရင္ခံခ်ဳပ္ထံ အေၾကာင္းၾကားစာ၂၃ တြင္မူ လူငယ္ ၁၈ ဦးဟု ေဖာ္ျပ၏။ စင္စစ္ လႊတ္လိုက္သူေပါင္းမွာ အထက္ေဖာ္ျပပါ စာရင္းအတိုင္း အႀကီးအၾကပ္ ႏွစ္ဦး၊ ပညာေတာ္သင္ လူငယ္ ၁၈ဦး၊ ေပါင္း ၂ဝ ျဖစ္သည္။ အႀကီးအၾကပ္ ႏွစ္ဦး ဆိုရာမွာလည္း ထိုသူငယ္တို႔သည္ ဟိႏၵဴစတန္နီႏွင့္ အဂၤလိပ္ ကြၧမ္းက်င္ တတ္ေျမာက္သျဖင့္ ဆရာမ်ားႏွင့္ ေက်ာင္းသားမ်ား အၾကား စကားျပန္ အျဖစ္ ေဆာင္႐ြက္ကာ က်န္ေက်ာင္းသားမ်ားကို ဦးေဆာင္လ်က္ ပညာ ဆည္းပူး ၾကရမည့္သူမ်ား ျဖစ္သျဖင့္ စင္စစ္ ပညာေတာ္သင္ စာရင္းဝင္ပင္ ျဖစ္ၾကသည္။ ထိုသူႏွစ္ဦးတို႔ ကိုယ္တိုင္ အတတ္ ပညာမ်ားကို အျခား ပညာသင္မ်ားႏွင့္ အတူ ေလ့လာ ဆည္းပူးၾကေၾကာင္းကို ေရွ႕ဆက္လက္ ေဖာ္ျပရာတြင္ ထင္ရွား ပါလိမ့္မည္။ ထို႔ေၾကာင့္ ကာလကတၲားၿမိဳ႕သို႔ ေသနတ္ အေျမာက္မွ စ၍ လက္နက္ ကိရိယာႏွင့္ စပ္ဆိုင္သည့္ အတတ္ပညာမ်ားကို သင္ၾကားရန္ ၁၈၆၉ ခု၊ မတ္လက ေစလႊတ္လိုက္သူ ပညာေတာ္သင္ လူငယ္ေပါင္းမွာ စာရင္းအရ ၂ဝ ျဖစ္သည္။
ဤပညာေတာ္သင္ လူငယ္ ၂ဝ အနက္ ေျခာက္ေယာက္တို႔မွာ Cossipoor ေသနတ္လုပ္ စက္႐ံုတြင္ ဝင္ေရာက္ သင္ၾကားၾက၍ Fort William လက္နက္တိုက္တြင္ ငါးေယာက္ သင္ၾကားၾကရသည္။ ေသနတ္ စက္႐ံုတြင္ သင္ၾကားရေသာ ပညာေတာ္သင္ ေျခာက္ေယာက္တို႔သည္ -

(၁) ေမာင္ၾကံဦး (အဂၤလိပ္စာ တတ္သူ)၊ (၂) ေမာင္ရွင္း၊ (၃) ေမာင္သာကံ၊ (၄) ေမာင္ညိဳေရာင္၊ (၅) ေမာင္ေသာင္း၊ (၆) ေမာင္ဘိုးေကာင္း

တို႔ ျဖစ္ၾကသည္။ Fort William လက္နက္တိုက္မွ ငါးေယာက္မွာ

(၁) ေမာင္သန္း (ဟိႏၵဴစတန္နီ တတ္သူ)၊ (၂) ေမာင္ေခြး၊ (၃) ေမာင္လူသာ၊ (၄) ေမာင္ၾကာ၊ (၅) ေမာင္ပန္းဇံ

တို႔ ျဖစ္ၾကသည္။ က်န္လူ ကိုးေယာက္တို႔ အေၾကာင္းကို လံုးဝ မသိရပါ။ Major General F. Turner ၏ အစီရင္ခံစာ၂၄ တြင္ ေဖာ္ျပသည့္ အတိုင္း က်န္လူငယ္ ကိုးေယာက္ကို Dum Dum ရွိ လက္နက္ အေသးစားလုပ္ စက္႐ံုတြင္ သင္ၾကားေစေလ သေလာဟု ေတြးေတာဖြယ္ ျဖစ္ပါသည္။ သို႔ေသာ္ ပညာသင္မ်ားႏွင့္ ပတ္သက္သည့္ တိုးတက္မႈ အစီရင္ခံစာမ်ားတြင္လည္း ဤလူငယ္ ကိုးေယာက္ အေၾကာင္း လံုးဝ မေတြ႕ရေခ်။ Cossipoor ႏွင့္ Fort William ရွိ လူငယ္ ၁၁ ေယာက္ အေၾကာင္းကိုသာ ေတြ႕ရသည္။ ထို႔ေၾကာင့္ လူငယ္ ၁၁ ေယာက္ အေၾကာင္းကို သိရသမွ် တင္ျပပါမည္။
ေမာင္ၾကံသီး ေခါင္းေဆာင္ေသာ ပညာေတာ္သင္ ေျခာက္ဦးတို႔ Cossipoor ေသနတ္လုပ္ စက္႐ံုတြင္ ႏွစ္ႏွစ္အတြင္း မည္သည့္ ပညာရပ္မ်ား သင္ၾကား တတ္ေျမာက္ ၾကသည္ကို ၾကည့္ၾကပါစို႔။ ၁၈၆၉ ခုႏွစ္၊ ဧၿပီလမွ စတင္ ပညာ ဆည္းပူးၾကရာ ၁၈၇၁ ခုႏွစ္၊ ဇြန္လသို႔ ေရာက္ေသာအခါ အဂၤလိပ္စာ တတ္သူ ေခါင္းေဆာင္ ေမာင္ၾကံသီးသည္ ပံုဆြဲပညာ၊ လက္သမားပညာ၊ ပံုစံ ျပဳလုပ္ျခင္း ပညာ၊ သံႏွင့္ ေၾကးကို အရည္က်ိဳျခင္း၊ သြန္းျခင္း၊ ပံုသြင္းျခင္း အတတ္ပညာတို႔ကို လက္ေတြ႕ သင္ၾကား တတ္ေျမာက္ ေအာင္ျမင္ၿပီး ျဖစ္ပါသည္။ ေမာင္ရွင္း၊ ေမာင္သာကံႏွင့္ ေမာင္ညိဳေရာင္တို႔လည္း ပံုဆြဲ ပညာကို ခ်န္လွပ္၍ က်န္ေဖာ္ျပပါ ပညာတို႔ကို ဆည္းပူးၿပီး ျဖစ္သည္။ ေမာင္ေသာင္းႏွင့္ ေမာင္ဘိုးေကာင္းတို႔မွာမူ ပန္းပဲပညာႏွင့္ တပ္ဆင္ျခင္း ပညာ (Fitting) တို႔ကို တတ္ေျမာက္ ေအာင္ျမင္ၾကသည္။၂၅ သို႔ေသာ္ ေသနတ္လုပ္ စက္႐ံု ဝန္ေထာက္ Colonel H. H. Maxwell ၏ ၁၈၇၁ ခု၊ ဇြန္လ ၂ဝ ရက္ ေန႔စြဲႏွင့္ အစီရင္ခံစာတြင္ ဤပညာသင္ လူငယ္ ေျခာက္ေယာက္ႏွင့္ ပတ္သက္၍ စိတ္ပ်က္ဖြယ္ရာ ေရးသား ထားသည္ကို ေတြ႕ရသည္။ လူငယ္မ်ားကို ပညာ သင္ၾကားေပးရာ၌ ဘာသာစကား အခက္အခဲေၾကာင့္ မ်ားစြာ ေႏွာင့္ေႏွးသည္။ အဂၤလိပ္စကား အနည္းငယ္တတ္ေသာ ေမာင္ၾကံသီးက စကားျပန္ အျဖစ္ ေဆာင္႐ြက္ျခင္းသည္လည္း ထိေရာက္ ေပါက္ေျမာက္ ေအာင္ျမင္ျခင္း မရွိေခ်။ ၎ျပင္ လူငယ္မ်ားသည္ သင္တန္းတက္ မမွန္ၾက၊ ပ်က္ကြက္ေသာ ရက္က မ်ား၏။ သင္တန္း ႏွစ္ႏွစ္အတြင္း တႏွစ္ေက်ာ္မွ် လစ္ဟင္းၾကသည္။ တခါက ေမာင္ညိဳေရာင္သည္ အလုပ္ဆင္းဟန္ႏွင့္ မိမိ၏ အလုပ္ လက္မွတ္ကို သက္ဆိုင္ရာ အလုပ္ ေသတၲာတြင္ ထည့္ခဲ့ၿပီး အလုပ္ခြင္မွ လစ္ေျပးသည္။ ဤသို႔ မ႐ိုးသားေသာ အမူအက်င့္မ်ားကိုပင္ ျပဳမူၾက၏။ ၎ကိစၥကို ကာလကတၲားၿမိဳ႕ေန ျမန္မာ ဘုရင္မင္းျမတ္၏ ကိုယ္စားလွယ္ Mr. E. J. Carrier ထံ အႀကိမ္ႀကိမ္ တိုင္တန္းေသာ္လည္း ထူးျခားျခင္း မရွိေခ်။ အလုပ္မဆင္းဘဲ ဤမွ် ပ်က္ကြက္လြန္း သျဖင့္လည္း ပညာ တတ္ေျမာက္ သင့္သေလာက္ မတတ္ဘဲ ရွိရေခ်သည္။ ထို႔ျပင္ ပညာသင္ လူငယ္မ်ားသည္ ေနထိုင္ စားေသာက္စရိတ္ ေထာက္ပံ့ေၾကး လံုေလာက္စြာ မရရွိသျဖင့္လည္း စိတ္ႏွလံုး မတည္မၿငိမ္ မေသမဝပ္ ေပါ့ေပါ့ေလ်ာ့ေလ်ာ့ ရွိၾကသည္။ မည္သည့္ အလုပ္ကိုမွ် တည္တည္ၿမဲၿမဲ ဇြဲဝီရိယႏွင့္ ၿပီးဆံုးတိုင္ တတ္ေျမာက္ေအာင္ မသင္ယူဘဲ အသစ္ အသစ္ ကူးေျပာင္း သင္လိုစိတ္သာ ရွိၾက၏။ ဤသို႔ ျဖစ္ၾကျခင္းသည္ ျမန္မာပီပီ အလုပ္ကို ေၾကာက္႐ြံျခင္း၊ အပင္ပန္း မခံလိုျခင္း၊ ပ်င္းရိျခင္းပင္ ျဖစ္မည္ဟု ယံုၾကည္သည္ဟု Col. H. H. Maxwell က အစီရင္ခံ ထားပါသည္။ ျမန္မာ ပညာေတာ္သင္ လူငယ္မ်ားသည္ အလုပ္ဆင္းရက္ မမွန္ ပ်က္ကြက္ၾကသည္မွ တပါး အက်င့္ စာရိတၲ အားျဖင့္ ေကာင္းမြန္ၾကသည္။ အမူအရာ ယဥ္းေက်းဖြယ္ရာ သိမ္ေမြ႕ၾက၍ သေဘာ သကာယ ေကာင္းၾကသျဖင့္ အလုပ္စက္႐ံုရွိ တိုင္းရင္းသား အိႏိၵယ အလုပ္သမားမ်ားႏွင့္ ခိုက္ရန္ျဖစ္ျခင္း မရွိ၊ အသင့္အတင့္ ရွိၾကသည္ဟု Col. H. H. Maxwell က ဆက္လက္ ေဖာ္ျပထားသည္။၂၆

Fort William လက္နက္တိုက္သို႔ ပို႔ေသာ ေမာင္သန္းတို႔ ငါးေယာက္ အေၾကာင္းမွာလည္း အလားတူ စိတ္ပ်က္ဖြယ္ပင္ ျဖစ္၏။ Mr. P. Jones ၏ ၁၈၇၁ ဇူလိုင္လ ၁ ရက္ ေန႔စြဲႏွင့္ အစီရင္ခံစာ၂၇ တြင္ ဤလူငယ္မ်ား ႏွစ္ႏွစ္အတြင္း သင္ၾကား တတ္ေျမာက္ေသာ ေသနတ္လုပ္ျခင္း အတတ္မွာ စိတ္ေက်နပ္ အားရဖြယ္ မရွိေၾကာင္း၊ ေဖာ္ျပထားသည္။ ႏွစ္ႏွစ္အတြင္း ဤလူငယ္ ငါးေယာက္သည္ Enfield Rifle ေမာင္းခလုတ္ကို အၿပီးတိုင္ လုပ္တတ္ၾကသည္။ ထိုေမာင္းခလုတ္ႏွင့္ ဆိုင္ေသာ အစိတ္အပိုင္းမ်ားကို ပံု ထုလုပ္ႏိုင္၊ တိုက္ႏိုင္၊ ျဖတ္ႏိုင္၊ တပ္ဆင္ႏိုင္ၾကသည္။ သတၲဳကို မာေအာင္ ေဆးေၾကာ ႏိုင္ၾကသည္။ သို႔ေသာ္ Enfield Rifle တလက္လံုး ျဖစ္ေအာင္ ျပဳလုပ္ရာ၌ ေျပာင္းႏွင့္ ေသနတ္ဒင္ တပ္ဆင္ျခင္း၊ ဝက္အူစုပ္ျခင္း၊ အေခ်ာကိုင္ျခင္း သံုးဌာနတြင္မူ ေရေရလည္လည္ တတ္ေျမာက္ေစရန္ မ်ားစြာ ေလ့က်င့္ရန္ လိုေသးေၾကာင္း သိရသည္။ ဤသို႔ ျဖစ္ရျခင္းမွာ ပညာသင္ လူငယ္မ်ား မွန္မွန္ကန္ကန္ သင္တန္း မဆင္းၾက၊ ပ်က္ကြက္ၾက၍ပင္ ျဖစ္သည္။ သင္တန္း ပထမႏွစ္ ျဖစ္ေသာ ၁၈၆၉ ခု၊ ဧၿပီလမွ ၁၈၇ဝ ျပည့္ မတ္လ အတြင္း ၎တို႔ သင္တန္း ဆင္း မဆင္းကို စာရင္း မယူခဲ့ေခ်။ ဒုတိယ ႏွစ္ျဖစ္ေသာ ၁၈၇ဝ ျပည့္၊ မတ္လမွ ၁၈၇၁ ခု၊ ဇူလိုင္လ အတြင္း စာရင္း အတိအက် ထားေသာအခါ ေခါင္းေဆာင္ ျဖစ္သူ ေမာင္သန္းသည္ တႏွစ္ အတြင္း ၈၉ ရက္သာ သင္တန္းဆင္းၿပီး ရက္ေပါင္း ၁၃ဝ ပ်က္ကြက္၍ ၁၄၆ ရက္ နာဖ်ားခြင့္ ယူသည္။ ထို႔အတူ ေမာင္ေခြး၊ ေမာင္လူသာ၊ ေမာင္ၾကာ၊ ေမာင္ပန္းဇံ တို႔လည္း ႏွစ္ႏွစ္ အတြင္း တႏွစ္ခန္႔ ပ်က္ကြက္ၾကသည္။ ၎ျပင္ စကားျပန္ေကာင္း မရွိျခင္းသည္လည္း ႀကီးစြာေသာ အခက္အခဲ တရပ္ ျဖစ္၍ ပညာ သင္ၾကားေရးကို ေႏွာင့္ေႏွးေစသည္။ ေခါင္းေဆာင္ ေမာင္သန္းသည္ ဟိႏၵဴစတန္နီ တတ္သည္ဟု ဆိုေသာ္လည္း မည္မည္ရရ မဟုတ္ေခ်။ ထို႔ထက္ တႏွစ္တြင္ ၂၇၆ ရက္ပ်က္၍ ၈၉ ရက္သာ သင္တန္းသို႔ လာေသာ စကားျပန္သည္လည္း အသံုးမရ၊ အသံုးမဝင္ပင္ ျဖစ္ေတာ့သည္။ ဤျပစ္ခ်က္မွ တပါး ပညာသင္ လူငယ္မ်ား၏ အက်င့္ စာရိတၲႏွင့္ ပတ္သက္၍ ေျပာဖြယ္မရွိ၊ ေကာင္းမြန္ ၾကပါသည္ဟု သိရသည္။၂၈
ပညာသင္မ်ား၏ ႏွစ္ႏွစ္ အတြင္း အေျခအေန အစီရင္ခံစာမ်ားကို ဘုရင္ခံခ်ဳပ္၏ ႏိုင္ငံျခားေရး ဌာန အတြင္းဝန္က စာအမွတ္ '၁၈၉၂ ပီ' အရ ၁၈၇၁ ခု၊ စက္တင္ဘာလ ၅ ရက္ေန႔၌ ၿဗိတိသွ် ျမန္မာျပည္ မဟာဝန္ရွင္ေတာ္ မင္းႀကီးထံ သိသာရန္ တင္ပို႔လိုက္သည္။ ျမန္မာ ဘုရင္မင္းျမတ္ထံ အေၾကာင္းၾကားရန္ မလိုေၾကာင္းလည္း ၫႊန္ၾကားလိုက္၏။ သို႔ေသာ္ ပညာသင္ လူငယ္မ်ားသည္ မူလ စီစဥ္ခ်က္ အတိုင္း ပညာ ဆည္းပူးၾကရာ ႏွစ္ႏွစ္ ျပည့္ေျမာက္ၿပီ ျဖစ္၍ ၎တို႔ ပညာ ဆက္လက္ သင္ၾကားေရးႏွင့္ ပတ္သက္၍ ျမန္မာ ဘုရင္မင္းျမတ္၏ သေဘာထားကို စံုစမ္း အစီရင္ခံ ရမည္ဟု ဆင့္ဆို လိုက္သည္။ ဤဆင့္ဆိုခ်က္ အရ စံုစမ္းခ်က္ကို လႊတ္ေတာ္ ပုရပိုက္ အမွတ္အသား အတိုေကာက္ မွတ္ပံု ပထမတြဲ၊ စာမ်က္ႏွာ ၁၆၉ - ၁၇ဝ၊ ၁၉၁ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္ ဟူေသာ ေခါင္းစဥ္ေအာက္၌

၁၂၃၃ ခု၊ တန္ေဆာင္မုန္း လျပည့္ေက်ာ္ ၅ ရက္ေန႔။

၁၈၇၁ ခု ႏိုဝင္ဘာလ ၁ ရက္ေန႔

အဂၤလိပ္ အေရးပိုင္က ပခန္းမင္းသားႀကီးထံ ေပးစာ။

၁။ ဘဂၤလားၿမိဳ႕ရွိ ပညာေတာ္သင္မ်ားမွာ ႏွစ္ႏွစ္ရွိၿပီ ျဖစ္၍ ၎တို႔ကို ထပ္မံသင္ၾကားထားလိုသည္၊ မထားလိုသည္မ်ားကို စာျပန္ပါမည့္ အေၾကာင္း။

၁၂၃၃ ခု၊ နတ္ေတာ္လဆန္း ၅ ရက္ေန႔။

အဂၤလိပ္ အေရးပိုင္သို႔ ေပးစာ။

၂။ ဘဂၤလားၿမိဳ႕ရွိ ပညာေတာ္သင္မ်ားမွာ ေနရာတက် မတတ္ေျမာက္ေသး၍ သင္ၾကားၿမဲ သင္ၾကား ေစလိုေၾကာင္း။

ဟူ၍ မွတ္သား ထားသည္ကို ေတြ႕ရသည္။ ဤေနရာ၌ ပခန္းမင္းႀကီးထံ စာေပးသည့္ အဂၤလိပ္ အေရးပိုင္ ဆိုသည္မွာ မႏၩေလးၿမိဳ႕ေတာ္ေန အဂၤလိပ္သံ ကိုယ္စားလွယ္ေတာ္ Political Agent, Captain G. S. Strover ျဖစ္သည္။ မဟာဝန္ရွင္ေတာ္ မင္းႀကီးလည္း ၁၈၇၁ ခု၊ ဒီဇင္ဘာလ ၁ ရက္ေန႔တြင္ စာအမွတ္ ၂၂ စီ အရ ျမန္မာ ဘုရင္မင္းျမတ္က ပညာေတာ္သင္မ်ားကို ေနရာတက် တတ္ေျမာက္သည္ အထိ ဆက္လက္ သင္ၾကားၿမဲ သင္ၾကားေစရန္ အလိုေတာ္ ရွိေၾကာင္း ဘုရင္ခံခ်ဳပ္ထံ အစီရင္ခံ လိုက္သည္။ Captain Strover ႏွင့္ ပခန္းမင္းႀကီးတို႔ ေပးစာ ျပန္စာမ်ားကိုလည္း ပူးတြဲ တင္ပို႔ လိုက္သည္။၂၉ ထိုအခါ အိႏၵိယျပည္ ဘုရင္ခံခ်ဳပ္က ထံုးစံအတိုင္း သက္ဆိုင္ရာ ဌာန အသီးသီးတို႔ကို ဆင့္ဆို၍ ျမန္မာ ပညာေတာ္သင္ လူငယ္မ်ားကို ေနာက္ထပ္ တႏွစ္ ဆက္လက္ ေနထိုင္ ပညာ သင္ၾကားခြင့္ ျပဳလုိက္ပါသည္။
ပညာေတာ္သင္မ်ား ဆက္လက္ ပညာ သင္ၾကားၾကရေသာ ေနာက္ထပ္ တႏွစ္အတြင္း မည္သည့္ ပညာရပ္မ်ား ပိုမို တိုးတက္ သင္ၾကား တတ္ေျမာက္ ၾကသည္ဟု မသိရေခ်။ ထိုႏွစ္ အတြင္း ၎တို႔ အေၾကာင္းႏွင့္ ပတ္သက္ေသာ အစီရင္ခံစာမ်ား၊ ေပးစာမ်ားသည္ တိုင္တန္းစာမ်ားသာ ျဖစ္ၾကသည္။ Cossipoor ေသနတ္လုပ္ စက္႐ံု ဝန္ေထာက္ Col. H. H. Maxwell ၏ ၁၈၇၂ ခု၊ ဇန္နဝါရီလ ၂ ရက္ ေန႔စြဲႏွင့္ ေပးစာ အမွတ္ ၃၄၂ ေအတြင္၃ဝ ေသနတ္စက္႐ံုရွိ ေမာင္ၾကံသီးတို႔ ျဖစ္ျဖစ္ေျမာက္ေျမာက္ ေျပာပေလာက္ေအာင္ ပညာ တတ္ေျမာက္လိုလွ်င္ စကားျပန္ေကာင္း တေယာက္ အထူး လိုအပ္ေၾကာင္း၊ စကားျပန္ နာမည္ ခံေနေသာ ေမာင္ၾကံသီးသည္ အဂၤလိပ္စကား ထမင္းစားေရေသာက္ ေျခာက္တီးေျခာက္ေတာက္ တလံုး ႏွစ္လံုးသာ တတ္သျဖင့္ သူ႔ကို ေျပာသမွ် စကား နားမလည္သည္ကသာ မ်ားေၾကာင္းႏွင့္ ေရးသားထားသည္။ ထို႔ျပင္ ပညာေတာ္သင္မ်ား ပညာ တကယ္ တတ္လိုလွ်င္ သင္တန္းမွန္မွန္ ဆင္းေစရန္ လိုအပ္ေၾကာင္း၊ ယခုမူ သင္တန္း မဆင္းဘဲ ပ်က္ကြက္သည့္ ရက္မ်ားက တဝက္မက ရွိေနေၾကာင္းႏွင့္လည္း ေဖာ္ျပထားသည္။ Fort William လက္နက္တိုက္မွ Major T. Nicholl ၏ ၁၈၇၂ ခု၊ ေဖေဖာ္ဝါရီ ၅ ရက္ ေန႔စြဲႏွင့္ ေပးစာအမွတ္ ၁၃၅၇ ေအ၃၁ တြင္လည္း အလားတူ ေဖာ္ျပထားသည္။ ေမာင္သန္းတုိ႔ လူစုသည္ ယခင္က အႀကိမ္ႀကိမ္ တုိင္တန္း ပ်က္ကြက္ၿမဲ ပ်က္ကြက္လ်က္ ရွိၾကေၾကာင္း၊ အရည္အခ်င္း ျပည့္ဝေသာ စကားျပန္ေကာင္း တေယာက္ လိုေၾကာင္းႏွင့္ တုိင္တန္း ထားသည္။
ယင္းသို႔ႏွင့္ပင္ ၁၈၇၂ ခုဇြန္လသို႔ ေရာက္လာပါသည္။ ထိုအခါတြင္မူ ဘုရင္ခံခ်ဳပ္၏ ႏိုင္ငံျခားေရး ဌာနသို႔ စစ္ဘက္ဌာန အတြင္းဝန္ထံမွ အမႈတြဲႀကီး တခု ေရာက္လာသည္။ ထိုအမႈတြဲႀကီးသည္ Cossipoor ႏွင့္ Fort William မွ ပညာေတာ္သင္မ်ား အေၾကာင္း တိုင္တန္းစာမ်ား ျဖစ္သည္။ သို႔ေသာ္ ယခု တႀကိမ္ တိုင္တန္းခ်က္မွာ သင္တန္း မွန္မွန္မတက္ ပ်က္ကြက္မႈ မဟုတ္ေတာ့ေခ်။ ပညာသင္မ်ားသည္ ေသနတ္လုပ္ စက္႐ံုရွိ အေကာင္းဆံုး ကုလား အလုပ္သမားမ်ားကို ျမန္မာျပည္သို႔ လိုက္ပါ အမႈထမ္းရန္ ေသြးေဆာင္ ေခၚငင္ေနၾကေၾကာင္း တိုင္တန္းခ်က္ ျဖစ္သည္။ လစာေငြ ၂၅ က်ပ္မွ်သာ ရေသာ အလုပ္သမားမ်ားကို တလလွ်င္ ၆ဝ က်ပ္မွ ၇ဝ က်ပ္ထိ ေပးမည္ဟူေသာ ကတိသည္ ႀကီးစြာေသာ ဆြဲေဆာင္မႈ ျဖစ္၏။ အလုပ္သမား အမ်ားအျပား လိုက္ပါ လိုၾကသည္။ လိုက္မည္ဟု သေဘာတူညီ ခံဝန္ခ်က္ ေပးၾကသည္။ တခ်ိဳ႕က စရန္ေငြမ်ားပင္ လက္ခံၾကသည္။ ပညာသင္ လူငယ္တို႔သည္ Cossipoor ႏွင့္ Fort William တြင္ သာမက Dum Dum ရွိ က်ည္ဆန္လုပ္ စက္႐ံု အလုပ္သမားမ်ားကိုလည္း သြားေရာက္ ျဖားေယာင္း ေခၚငင္ၾကသည္။
သို႔ေသာ္ သက္ဆိုင္ရာ တာဝန္ခံ အရာရွိမ်ားက ျမန္မာမ်ား ေပးမည္ ဆိုေသာ လစာမွာ ျဖာေယာင္းမႈသာ ျဖစ္ေၾကာင္း၊ လိုက္ပါသြားက ျပန္လမ္း မရွိေတာ့ေၾကာင္း အခ်ိန္မီ ရွင္းလင္း ေျပာျပ တားဆီးႏိုင္ သျဖင့္ Cossipoor ေသနတ္႐ံုမွ Pachu, Kader, Umratho သံုးဦးႏွင့္ က်ည္ဆန္စက္႐ံုမွ Hurree တို႔သာ ျမန္မာမ်ား ျဖားေယာင္း ေသြးေဆာင္မႈသို႔ ပါသြားသည္။ က်န္လူမ်ားမွာ ဝန္ခံခ်က္မ်ားကို ႐ုပ္သိမ္းၾကသည္၊ စရန္ေငြမ်ားကို ျပန္ေပးၾကသည္။ ယင္းသုိ႔ ျဖစ္ေသာေၾကာင့္ ဤျမန္မာလူငယ္ ပညာသင္မ်ားကို ဆက္လက္ လက္ခံထား၍ သင့္ေတာ္ ပါမည္ေလာဟု အလုပ္႐ံု တာဝန္ခံမ်ားက တိုင္တန္း အစီရင္ ခံၾကသည္။ ဤအစီရင္ခံစာ၊ တိုင္းတန္စာမ်ားကို ရေသာ အခါ ႏိုင္ငံျခားေရး ဌာနအတြင္းဝန္က ဘုရင္ခံခ်ဳပ္၏ သေဘာထားကို ေၾကညာ လိုက္သည္မွာ "ပညာေတာ္သင္မ်ားကို ၁၈၇၃ ခု၊ ဇန္နဝါရီလထိ ဆက္လက္ ပညာ သင္ၾကား ေပးၿပီးမွ ျမန္မာျပည္သို႔ ျပန္ပို႔ရန္ စီစဥ္ရမည္။ ထိုအေတာ အတြင္း ေခါင္းေဆာင္ျဖစ္သူ စကားျပန္ ေမာင္ၾကံသီးႏွင့္ ေမာင္သန္းတို႔အား ၎တို႔ ျပဳမူခ်က္ မသင့္ေတာ္ပံုကို ရွင္းလင္း ၫႊန္ျပရမည္။ ေနာက္ေနာင္ ထပ္မံ က်ဴးလြန္လွ်င္ အလုပ္႐ံုမွ ခ်က္ခ်င္း ထုတ္ပစ္မည္ ျဖစ္ေၾကာင္း သတိေပးရမည္" ဟူ၍ ျဖစ္သည္။
ဤကိစၥကို ၿဗိတိသွ် ျမန္မာျပည္ မဟာဝန္ရွင္ေတာ္ မင္းႀကီး ထံသို႔လည္း အေၾကာင္းၾကားသည္။ သို႔ေသာ္ ျမန္မာဘုရင္ မင္းျမတ္ထံ အသိေပးရန္ ေလာေလာဆယ္ အားျဖင့္ မလိုလားေၾကာင္း၊ ၁၈၇၃ ခု၊ ဇန္နဝါရီလ ပညာသင္မ်ားကို ျမန္မာျပည္သို႔ ျပန္ပို႔ႏိုင္ရန္သာ အခ်ိန္မီ စီစဥ္ရမည္ ဟူ၍ မွတ္ခ်က္ ေရးလိုက္သည္။၃၂
ပညာေတာ္သင္မ်ား၏ ျပည္ေတာ္ျပန္ကား မလွခဲ့။ မည္သည့္ အခ်ိန္က ျမန္မာျပည္သို႔ ျပန္သြားၾကသည္ကို သက္ဆိုင္ရာ တာဝန္ခံမ်ားႏွင့္ ဘုရင္ခံခ်ဳပ္၏ အစိုးရတို႔ သိမွ်ပင္ မသိလိုက္ၾကေခ်။ ၁၈၇၂ ခု၊ ဇြန္လတြင္ ပညာေတာ္သင္မ်ား အလုပ္သမားမ်ားကို ေသြးေဆာင္ ခိုးယူပါသည္ဟု ႏိုင္ငံျခားေရး ဌာနသို႔ လည္းေကာင္း၊ မဟာဝန္ရွင္ေတာ္ မင္းႀကီးထံသို႔ လည္းေကာင္း တိုင္တန္းစဥ္က ပညာေတာ္သင္မ်ား ျမန္မာျပည္သို႔ ျပန္လည္ ေရာက္ရွိ ေနၾကပါၿပီ။ ၁၈၇၂ ခု ႏွစ္ဦးကပင္ ကာလကတၲားမွ ထြက္ခြာ သြားၾကေသာ္လည္း အိႏၵိယ အစိုးရသည္ ဤအေၾကာင္းကို ထိုႏွစ္ကုန္မွပင္ သိၾကသည္။ လိုက္လံ စံုစမ္းေသာ အခါ Fort William မွ ပညာေတာ္သင္တို႔သည္ ၁၈၇၁ ခု၊ ၾသဂုတ္လ ၃၁ ရက္ေန႔ ေနာက္ဆံုး သင္တန္း တက္ခဲ့၍ Cossipoor မွ ပညာေတာ္သင္တို႔မူ ၁၈၇၁ ခု၊ စက္တင္ဘာလ ၁၇ ရက္ေန႔ထိ ေနာက္ဆံုး သင္တန္း တက္ခဲ့ၾကသည္။
ထို႔ေနာက္ပိုင္းတြင္ကား သက္ဆိုင္ရာ အာဏာပိုင္မ်ားသည္ ပညာေတာ္သင္တို႔ ထံုးစံ အတိုင္း ပ်က္ကြက္ျခင္း ျဖစ္လ်က္ ကာလကတၲားၿမိဳ႕တြင္ပင္ ရွိၾကသည္ဟု အမွတ္မဲ့ ေနလိုက္ၾကသည္။ ကာလကတၲားၿမိဳ႕ ျမန္မာ ကိုယ္စားလွယ္ Mr. E. J. Carrier ထံ တိုင္တန္း ေသာ္လည္း Mr. Carrier ျမန္မာျပည္သို႔ သြားေရာက္ ေနခိုက္ျဖစ္၍ အက်ိဳးအေၾကာင္း ျပန္စာ အခ်ိန္မီ မရေခ်။ ထို႔ေၾကာင့္ ၁၈၇၂ ခု၊ ဒီဇင္ဘာလသို႔ ေရာက္ေသာ အခါမွ ကာလကတၲားၿမိဳ႕မ ပုလိပ္ကို ျမန္မာ ပညာသင္ လူငယ္မ်ား ကာလကတၲားၿမိဳ႕တြင္ ရွိ မရွိ စံုစမ္း အစီရင္ခံရန္ ဆင့္ဆိုလိုက္ရာ ၿမိဳ႕မ ရဲဝန္ေထာက္ Mr. J. Mylan က ၁၈၇၂ ဒီဇင္ဘာလ ၁၁ ရက္ေန႔တြင္ ေအာက္ပါ အတိုင္း အစီရင္ခံ လိုက္ပါသည္။၃၃
ျမန္မာ ပညာေတာ္သင္မ်ားသည္ Fort William တြင္ ၁၈၇၁ ခု၊ ၾသဂုတ္လ ၃၁ ရက္ေန႔ ေနာက္ဆံုး Cossipoor တြင္ စက္တင္ဘာလ ၁၇ ရက္ေန႔ ေနာက္ဆံုး သင္တန္း တက္ခဲ့ၿပီးေနာက္ အေၾကာင္း တစံုတရာ မၾကားဘဲ ထြက္သြားၾကပါသည္။ ျမန္မာျပည္သို႔ ထြက္ခြာ မသြားမီ ကာလကတၲားၿမိဳ႕ Ruttoo Sircar လမ္း၊ အိမ္အမွတ္ ၃၇ ကံေဘ Kabey ဆိုသူ ျမန္မာ တဦး၏ အိမ္တြင္ တည္းခို ေနထိုင္ ၾကသည္။ ျမန္မာျပည္သို႔ ႏွစ္စုခြဲ၍ ျပန္ၾကဟန္ တူသည္။ ပထမ အစုသည္ ၁၈၇၂ ခုႏွစ္ဦးတြင္ ထြက္ခြာသြား၍ ေမာင္ၾကံသီး ေခါင္းေဆာင္ေသာ ဒုတိယ အစုသည္ အလုပ္သမား အခ်ိဳ႕ကို ေသြးေဆာင္ ခိုးယူလ်က္ ၁၈၇၂ ခု၊ ဇြန္လေလာက္က ထြက္ခြာ သြားၾကသည္ဟု ယူဆရသည္။ ကာလကတၲားၿမိဳ႕ရွိ ျမန္မာတို႔သည္ ဤလူငယ္မ်ားကို ေကာင္းစြာ သိကြၧမ္းၾကသည္။ သူတို႔သည္ ျမန္မာျပည္ အစိုးရထံမွ ေထာက္ပံ့ေၾကး မရသျဖင့္ စားေသာက္ ေနထိုင္ေရးကို ေခ်းငွား ေျဖရွင္း ေနရေၾကာင္းႏွင့္ မၾကာခဏ ညည္းညဴၾကေၾကာင္းႏွင့္ ေျပာၾကသည္။
သူတို႔အား ျပန္ေခၚရန္ ျမန္မာျပည္သို႔ စာေရးသျဖင့္ ယခု ႏွစ္ဦးပိုင္းက ျမန္မာျပည္မွ ျပန္ေခၚၿပီဟု သူတို႔၏ မိတ္ေဆြမ်ားအား အသိ ေပးခဲ့သည္။ Messrs Mackinnon Mackenzie and Company သေဘၤာႏွင့္ သြားေသာ္လည္း ႐ိုး႐ိုးကူးတို႔စီး အျဖစ္ လိုက္ပါ သြားၾက၍ စာရင္းတြင္ သူတို႔၏ အမည္ကို မေတြ႕ရပါ။ Mr. E. J. Carrier ၏ အမည္ကို ၁၈၇၁ ခု၊ ႏိုဝင္ဘာလ ကူးတို႔စီး စာရင္းတြင္ ေတြ႕ရသည္။ ထိုမွ ျပန္ခဲ့၍ ၁၈၇၂ ခု၊ ဇြန္လတြင္ တဖန္ ျမန္မာျပည္သို႔ သြားေၾကာင္း ေတြ႕ရသည္။
သို႔ေသာ္ Mr. E. J. Carrier သည္ ထိုအခ်ိန္ထိ ပညာသင္လူငယ္မ်ား ျပန္သြားၾကေၾကာင္း မသိေသးပါဟု သူ၏ မိတ္ေဆြျဖစ္သူ Mr. Stout က ေျပာသည္။ ၁၈၇၂ ေအာက္တိုဘာလက ျမန္မာျပည္မွ ျပန္လာေသာ ကုန္သည္ Mr. Grant က ေမာင္ၾကံသီးကို မႏၩေလးၿမိဳ႕တြင္ စက္တင္ဘာလက ေတြ႕ျမင္ခဲ့သည္။ ပညာေတာ္သင္ လူငယ္မ်ား ျပန္ေရာက္ၾကၿပီ ဟုလည္း ၾကားခဲ့ပါသည္ဟု ေျပာျပသည္။
အဆိုပါ လူငယ္တို႔ ကာလကတၲားၿမိဳ႕တြင္ ရွိေနေသးပါက သိရန္ မခဲယဥ္းပါ။ သူတို႔၏ လက္ယာဘက္ လက္ဆစ္တြင္ ဥေဒါင္း႐ုပ္ အနက္ေဆး ထိုးထားပါသည္။ သို႔ျဖစ္၍ ဤလူငယ္မ်ား အေၾကာင္းကို အတိအက် သိႏိုင္ရန္ မႏၩေလးၿမိဳ႕ သက္ဆိုင္ရာမ်ားထံ စံုစမ္း ေထာက္လွမ္းသင့္သည္ဟု ကာလကတၲားၿမိဳ႕မ ရဲဝန္ေထာက္ Mr. J. Mylan က ပညာေတာ္သင္မ်ား အေၾကာင္း အစီရင္ခံၿပီး ျမန္မာႏိုင္ငံသို႔ လိုက္ပါသြားေသာ အလုပ္သမား ငါးဦးအနက္ ႏွစ္ဦး ေဆြမ်ိဳးသားခ်င္းမ်ားထံ ေရးေသာ စာႏွစ္ေစာင္ကိုလည္း ပူးတြဲ တင္ျပ လိုက္သည္။၃၄ ပညာေတာ္သင္မ်ား တိတ္တဆိတ္ ျပန္သြားၾကသည့္ ကိစၥႏွင့္ ပတ္သက္၍ ျမန္မာ ဘုရင္မင္း၏ ကုိယ္စားလွယ္ေတာ္ Mr. E. J. Carrier ၏ လက္နက္တိုက္ မင္းႀကီးထံ ရွင္းလင္း တင္ျပခ်က္ကို ေဖာ္ျပရန္ လိုေပမည္။ ပညာေတာ္သင္မ်ားက အလုပ္သမားမ်ားကို ေသြးေဆာင္ ေခၚယူ ေနပါသည္ဟု လက္နက္တိုက္ မင္းႀကီးက ၁၈၇၂ ခု၊ ဇြန္လ ၂၇ ရက္ ေန႔စြဲႏွင့္ အေၾကာင္းၾကား တိုင္တန္းစာကို Mr. E. J. Carrier သည္ ျမန္မာျပည္သို႔ ခရီးလြန္ေန သျဖင့္ ၁၈၇၃ ခု၊ မတ္လ ၁၇ ရက္ေန႔မွ ျပန္ၾကား ေျဖရွင္းႏိုင္သည္။ ထိုစာတြင္ ပညာေတာ္သင္တို႔ အလုပ္သမားမ်ားကို ေသြးေဆာင္ ခိုးယူသြားသည္ ဆိုျခင္းမွာ မဟုတ္မမွန္ေၾကာင္း၊ စံုစမ္း သိရွိရသမွ်မွာ ၁၈၇၂ ခု၊ ဇြန္လေလာက္က ျမန္မာျပည္၊ မႏၩေလးၿမိဳ႕မွ Monny Chunder ေခၚ လူငယ္ တေယာက္ အလုပ္သမား ရွာေဖြ ငွားရမ္းရန္ ေရာက္ရွိေၾကာင္း၊ ထိုသူငယ္ ေခၚယူသြားသည့္ စုစုေပါင္း အလုပ္သမား ၁၃ ေယာက္ အနက္ သံုးေယာက္မွာ Cossipoor ေသနတ္စက္႐ံုမွ အလုပ္သမားမ်ားဟု သိရေၾကာင္း ေဖာ္ျပထားသည္။ Monny Chunder ကို ျမန္မာ ဘုရင္မင္းျမတ္က ျမန္မာျပည္ရွိ စက္႐ံုမ်ား အတြက္ အလုပ္သမား ရွာေဖြ ငွားရမ္းရန္ႏွင့္ ပစၥည္း အမ်ိဳးမ်ိဳး ဝယ္ယူရန္ ေစလႊတ္လိုက္ျခင္း ျဖစ္သည္။ သို႔ေသာ္ Mr. E. J. Carrier ထံသို႔ ေစလႊတ္ျခင္း မဟုတ္သည့္ျပင္ Monny Chunder ကလည္း လာေရာက္ အကူအညီ ေတာင္ျခင္း မျပဳသည့္ အတြက္ Mr. E. J. Carrier က ဤကိစၥကို အေလးမမူ အမွတ္မဲ့ပင္ ေနလိုက္သည္။ ေနာက္ Monny Chunder ကို ရန္ကုန္ၿမိဳ႕တြင္ ေတြ႕၍ ၎၏ အမွားကို ၫႊန္ျပ ေျပာဆိုရာ ၎က ေစတနာ အမွန္ႏွင့္ ျပဳမူ ေဆာင္႐ြက္ျခင္းသာ ျဖစ္သည္၊ ျပစ္မႈ က်ဴးလြန္မိသည္ဟု မသိေၾကာင္း ေျပာဆိုသည္ဟု Mr. E. J. Carrier က ရွင္းလင္း ထားပါသည္။၃၅
ဤရွင္းလင္းခ်က္ကို ေထာက္၍ ျမန္မာ ပညာေတာ္သင္တို႔ အလုပ္သမားမ်ားကို ေသြးေဆာင္ ေခၚယူ သြားပါသည္ ဟူေသာ စြပ္စြဲခ်က္ မမွန္ေၾကာင္း သိသာသည္။ ေမာင္ၾကံသီး ေခါင္းေဆာင္ေသာ ပညာသင္ လူငယ္ တစုသည္ အလုပ္သမားမ်ားကို ေခၚယူ၍ ၁၈၇၂ ခု ဇြန္လေလာက္က ထြက္ခြာ သြားၾကသည္ဟု ကာလကတၲားၿမိဳ႕မ ရဲဝန္ေထာက္ အစီရင္ခံခ်က္ မွားယြင္းေၾကာင္းကို Mr. E. J. Carrier ၏ ၁၈၇၃ ခု၊ မတ္လ ၂၂ ရက္ေန႔စြဲႏွင့္ ေပးေသာ ဒုတိယစာ၃၆ တြင္ ပိုမို ထင္ရွားစြာ သိရသည္။ ထိုဒုတိယစာ အရ Fort William မွ ေမာင္သန္း ေခါင္းေဆာင္ေသာ အစုသည္ ၁၈၇၂ ခု၊ ေဖေဖာ္ဝါရီလ ၆ ရက္ေန႔ေလာက္က ထြက္ေသာ ဘီအိုင္ သေဘၤာ တစင္းႏွင့္ လိုက္ပါ သြားၾက၍ Cossipoor မွ ေမာင္ၾကံသီးတို႔မူ ထိုလ ရက္ ၂ဝ ေန႔ေလာက္က ထြက္ခြာ သြားၾကသည္ဟု သိရသည္။ ယင္းသို႔ ထြက္ခြာ မသြားၾကမီ Fort William မွ လူငယ္တို႔သည္ ပညာ က်နစြာ တတ္ေျမာက္ၿပီ ျဖစ္၍ သူတို႔အား ျပည္ေတာ္သို႔ ျပန္ေခၚပါမည့္ အေၾကာင္း ျမန္မာျပည္သို႔ တင္ေလွ်ာက္စာ ပို႔ၾကသည္။ ထိုအခါ ျမန္မာ ဘုရင္မင္းျမတ္၏ အစိုးရက Mr. E. J. Carrier ထံ ပညာေတာ္သင္မ်ား တကယ္ ပညာျပည့္စံုသည္ မျပည့္စံုသည္၊ ျပန္ေခၚသင့္သည္ မေခၚသင့္သည္ တို႔ကို စံုစမ္း အစီရင္ခံရန္ ဆင့္ဆိုလိုက္သည္။ Mr. Carrier က ပညာသင္မ်ား ပညာျပည့္စံုၿပီ ဆိုသည္မွာ မဟုတ္မမွန္ေၾကာင္း၊ တိတိက်က် မည္မည္ရရ ဘာမွ် မတတ္ၾကေၾကာင္း၊ ပညာသင္ တခ်ိဳ႕မွာ မႀကိဳးစားမႈ၊ ေပါ့ေလ်ာ့မႈ၊ မေသသပ္မႈတို႔ေၾကာင့္ တသက္လံုး ထားေသာ္လည္း သာမန္ အလုပ္သမားပင္ ျဖစ္ႏိုင္ရန္ မျမင္ေၾကာင္း၊ ထို႔ေၾကာင့္ ပညာေတာ္သင္မ်ားကို ျပန္ေခၚ၍ မႏၩေလးၿမိဳ႕ရွိ အလုပ္႐ံုမ်ားတြင္ သံုးၾကည့္သင့္ေၾကာင္း၊ ထိုကမွ အရည္အခ်င္း ရွိ၍ သင့္ေတာ္သည့္ လူမ်ားကို ဆက္လက္ ပညာဆည္းပူးရန္ ေနာက္တႀကိမ္ ျပန္လႊတ္က ေလ်ာ္ကန္မည့္ အေၾကာင္း အစီရင္ခံသည္။ ထိုသို႔ အစီရင္ ခံလိုက္ၿပီးေနာက္ ၁၈၇၂ ခု၊ ေဖေဖာ္ဝါရီလ ၁၈ ရက္ေန႔ သေဘၤာႏွင့္ Mr. E. J. Carrier ျမန္မာျပည္သို႔ ထြက္လာခဲ့ရာ ရန္ကုန္ အေရာက္တြင္ ျမန္မာဘုရင္ ကိုယ္စားလွယ္ေတာ္က Fort William မွ ေမာင္သန္း ေခါင္းေဆာင္ေသာ ပညာေတာ္သင္ လူငယ္မ်ား ျပန္ေရာက္ၾက၍ မႏၩေလးသို႔ ပို႔လိုက္ၿပီ ျဖစ္ေၾကာင္း ဆီး၍ ေျပာၾကားသည္။ က်န္ရစ္ခဲ့ေသာ ေမာင္ၾကံသီးတို႔ထံ ထြက္လာခဲ့ရန္ ေမာင္သန္းတို႔က ေၾကးနန္း႐ိုက္ အေၾကာင္းၾကား သျဖင့္ ေမာင္ၾကံသီးတို႔လည္း ထြက္ခြာလာေနၿပီ ျဖစ္ေၾကာင္း ေျပာျပသည္။
ယင္းကဲ့သို႔ ပညာေတာ္သင္မ်ား ၁၈၇၂ ခု၊ ေဖေဖာ္ဝါရီလကပင္ ျမန္မာျပည္သို႔ ျပန္လည္ ေရာက္ရွိ ေနၾကေသာ္လည္း သူတို႔ အေၾကာင္းႏွင့္ ပတ္သက္ေသာ ေပးစာ ျပန္စာမ်ားမွာ ၁၈၇၃ ခု၊ ႏွစ္လယ္ထိ ဆက္လက္ ေရးသား ေျဖရွင္း ေနၾကရေပသည္။ ၁၈၇၃ ခု၊ ဇန္နဝါရီလတြင္ မႏၩေလးရွိ အဂၤလိပ္အေရးပိုင္ Political Agent က ဘဂၤလားၿမိဳ႕ရွိ ပညာေတာ္သင္မ်ား အနက္ မည္မွ်ျပန္၍ မည္မွ် က်န္သည္ကို သိလိုေၾကာင္းႏွင့္ ပခန္းမင္းႀကီးထံ စာေပး ေမးျမန္းသည္တြင္ ပညာေတာ္သင္မ်ား မက်န္မရွိ အကုန္ ျပန္ေရာက္ၿပီ ျဖစ္ေၾကာင္းႏွင့္ ပခန္းမင္းႀကီးက စာျပန္ ၾကားလိုက္သည္ဟု လႊတ္ေတာ္ ပုရပိုက္ အမွတ္အသား အတိုေကာက္မွတ္ပံု ပထမတြဲ စာမ်က္ႏွာ ၃၂၈ တြင္ မွတ္သားထားသည္ကို ေတြ႕ရသည္။ မႏၩေလးၿမိဳ႕ရွိ အဂၤလိပ္ အေရးပိုင္က ပခန္းမင္းႀကီး ျပန္စာအရ ၁၈၇၃ ခု၊ ဇန္နဝါရီလ ၁၉ ရက္ေန႔တြင္ မဟာဝန္ရွင္ေတာ္မင္းႀကီးထံ ပညာသင္မ်ားျပန္ေရာက္ေနၾကၿပီျဖစ္ေၾကာင္း အစီရင္ခံသည္။ ထိုအစီရင္ခံစာကို ပူးတြဲတင္ျပ၍ မဟာဝန္ရွင္ေတာ္မင္းႀကီးက ၁၈၇၃ ခု ဇြန္လ ၁၉ ရက္ေန႔တြင္ အိႏၵိယျပည္ အစိုးရ ႏိုင္ငံျခားေရး ဌာန အတြင္းဝန္ထံသို႔ အစီရင္ ခံလိုက္ေသာ အခါမွ ပညာေတာ္သင္မ်ား ကိစၥ ၿပီးဆံုးျခင္းသို႔ ေရာက္ေလသည္။
ျခံဳ၍ေျပာရလွ်င္ ျမန္မာျပည္မွ ပညာေတာ္သင္တို႔သည္ ၁၈၆၉ ခု၊ မတ္လတြင္ ျမန္မာျပည္မွ ထြက္ခဲ့ၾက၍ ဧၿပီလ၌ Fort William ႏွင့္ Cossipoor ေသနတ္လုပ္႐ံုတို႔တြင္ ဝင္ေရာက္ ပညာ ဆည္းပူး သင္ၾကားၾကသည္။ ၁၈၇၃ ခု၊ ဇန္နဝါရီလ အထိ လက္ခံ သင္ၾကားေပးမည္ဟု အစီအစဥ္ ရွိေသာ္လည္း ၁၈၇၂ ခု၊ ေဖေဖာ္ဝါရီလကပင္ ျမန္မာျပည္သို႔ ျပန္လာ ခဲ့ၾကသည္။ ပညာ သင္ၾကားေနသည့္ ႏွစ္ႏွစ္အတြင္း ပညာကို လိုလိုလားလား ႀကိဳးစား သင္ၾကားျခင္း မရွိၾက။ ႏွစ္ႏွစ္အတြင္း တႏွစ္ခန္႔ သင္တန္း မတက္ ပ်က္ကြက္ၾကသည္။ အေျခခံ ည့ံဖ်င္းျခင္းႏွင့္ ဘာသာစကား အခက္အခဲတို႔ေၾကာင္းလည္း ပညာ သင္ၾကားျခင္း မေပါက္မေျမာက္ ျဖစ္ရသည္။ ထို႔ေၾကာင့္ ပညာေတာ္သင္တို႔သည္ မည္မည္ရရ ေျပာပေလာက္ေအာင္ ပညာ တတ္ေျမာက္ခဲ့ျခင္း မရွိၾကေခ်။ သင္တန္းတက္ရက္ ပ်က္ကြက္လြန္း သျဖင့္ သူတို႔ ျမန္မာျပည္ ျပန္သြားၾကသည္ကိုပင္ သက္ဆိုင္ရာ တာဝန္ခံမ်ား မသိလိုက္ၾကပါ။ ခါတိုင္းကဲ့သို႔ သင္တန္း မတက္ ပ်က္ကြက္ ေနၾကသည္ဟုပင္ ယူဆ ေနၾက၍ ၁၈၇၂ ခု၊ ႏွစ္ဦးက ထြက္သြားသည္ကို ႏွစ္ကုန္မွပင္ သိၾကသည္။ Fort William ႏွင့္ Cossipoor လက္နက္႐ံုတို႔ရွိ တာဝန္ခံမ်ား၏ ထင္ျမင္ခ်က္၌ ျမန္မာ ပညာေတာ္သင္တို႔သည္ အလုပ္တာဝန္ကို ေၾကာက္႐ြံ႕သည္၊ အပင္ပန္း မခံလို၊ ပ်င္းရိၾကသည္။ အလုပ္သမားမ်ားကို ျဖားေယာင္း ေသြးေဆာင္ ခိုးယူျခင္း စသည့္ မ႐ိုးေျဖာင့္ေသာ အမူအက်င့္မ်ားကို ျပဳမူၾကသည္ဟု စြပ္၍ က်န္ခဲ့ေလသည္။
သို႔ေသာ္ ဤထင္ျမင္ခ်က္ မွတ္ခ်က္တို႔ကား တဖက္သတ္ က်လြန္းသည္၊ ျပင္းထန္လြန္းသည္ဟု ေဝဖန္လိုပါသည္။ ပညာေတာ္သင္မ်ားသည္ ပင္ကိုအားျဖင့္ စိတ္သေဘာထား ေကာင္းမြန္ၾကသည္။ ယဥ္ေက်းဖြယ္ရာ ရွိသည္။ အေပါင္းအသင္း ဆံ့သည္။ သို႔ပါလ်က္ ပညာ ဆည္းပူးရာ၌ လိုလိုလားလား ႀကိဳးစားျခင္း မရွိ၊ ပ်င္းရိ ေပါ့ေလ်ာ့လ်က္ ရိွၾကျခင္းမွာ သက္ဆိုင္ရာ တာဝန္ခံမ်ားလည္း တာဝန္ မကင္းဟု ဆိုရေပမည္။ အိႏၵိယ အစိုးရသည္ ပညာေတာ္သင္မ်ားကို ပညာ သင္ၾကားေပးမည္ဟု လက္ခံေသာ္လည္း ဝတ္ေက်တမ္းေက် ေပါ့ေပါ့တန္တန္ပင္ သေဘာထားသည္။ တကယ္ ပညာ ေပးခ်င္ပံု မေပၚသည္မွာ ထင္ရွားလွ၏ ။ ပညာေတာ္သင္မ်ားကို Fort William ႏွင့္ Cossipoor စက္႐ံုမ်ား၌ ပညာ ဆည္းပူးရန္ အပ္ႏွံထားသည္ ဆိုေသာ္လည္း ထိုဌာနမ်ားကား စာသင္ခန္း မဟုတ္ၾက၊ အလုပ္႐ံုမ်ားသာ ျဖစ္ၾကသည္။
ပညာေတာ္သင္တို႔ ဆက္ဆံရေသာ သူမ်ားသည္လည္း ဆရာမ်ားႏွင့္ သူတို႔ကဲ့သို႔ ပညာသင္သားမ်ား မဟုတ္ေပ။ လက္ခစား အလုပ္သမားႏွင့္ အလုပ္သမားေခါင္းတို႔သာ ျဖစ္သည္။ ထို႔ေၾကာင့္ အေျခခံ လံုးဝ မရွိေသးေသာ ျမန္မာ ပညာေတာ္သင္တို႔သည္ ထိုလက္ခစား အလုပ္သမားမ်ားကဲ့သို႔ လႊတိုက္၊ တူထု စသည့္ အလုပ္ၾကမ္းမ်ားကို တိုက္႐ိုက္ ဝင္ေရာက္ လုပ္ကိုင္ၾကရေသာ အခါ မလုပ္လို၊ မလုပ္ႏိုင္၊ အပင္ပန္းမခံႏိုင္ ျဖစ္ျခင္းမွာ မထူးဆန္းေခ်။ လခစား လုပ္သားမ်ား မဟုတ္ၾက သျဖင့္လည္း သူတို႔ ေကာင္းစြာ အလုပ္လုပ္သည္ မလုပ္သည္ကို မည္သူမွ် ဂ႐ုစိုက္၍ ကြပ္ကဲ ၾကပ္မတ္ အေရးယူၾကမည္ မဟုတ္ေပ။ ထို႔ေၾကာင့္ပင္ ပညာေတာ္သင္မ်ား ဤမွ် ေပါ့ေလ်ာ့ ပ်က္ကြက္ လစ္ဟင္းၾကဟန္ တူပါသည္။
ယင္းကဲ့သို႔ ပ်က္ကြက္သည့္ အေၾကာင္းျခင္းရာမ်ားကို ျမန္မာ ဘုရင္ မင္းျမတ္၏ အစိုးရအား တိုင္ၾကားျခင္း မရွိခဲ့ပါ။ မဟာဝန္ရွင္ေတာ္ မင္းႀကီးထံ အေၾကာင္းၾကား ေသာ္လည္း ျမန္မာ ဘုရင္မင္းျမတ္၏ အစိုးရအား အသိေပးရန္ မဟုတ္ ဟူေသာ မွတ္ခ်က္ေၾကာင့္ ျမန္မာ အစိုးရသည္ ျဖစ္ပ်က္သမွ် အေၾကာင္းစံုကို အစ ပထမ မသိရေခ်။ အထက္ ေဖာ္ျပၿပီးခဲ့သည့္ အတိုင္း Mr. E. J. Carrier ထံက အစီရင္ခံစာ ရေသာ အခါမွ အေၾကာင္းစံုကို သိရေလသည္ဟု ယူဆရသည္။ ယင္းအစီရင္ခံစာကား ေနာက္က်ခဲ့၏ ။ ထိုအခ်ိန္၌ ပညာေတာ္သင္မ်ား ျမန္မာျပည္သို႔ ထြက္ခြာ သြားၾကၿပီး ျဖစ္သည္။ ထို႔ေၾကာင့္ ပညာေတာ္သင္မ်ား မႀကိဳးစား၊ လစ္ဟင္း ပ်က္ကြက္သည့္ ကိစၥႏွင့္ ပတ္သက္၍ ထိေရာက္စြာ အေရးယူျခင္း၊ ျမန္မာ အစိုးရအား အေရးယူရန္ တိုင္ၾကားျခင္း မရွိေသာ အိႏၵိယ အစိုးရ၏ ေစတနာကို မ်ားစြာ သံသယရွိဖြယ္ ျဖစ္ပါသည္။ ၎ျပင္ ပညာေတာ္သင္တို႔သည္ ေထာက္ပံ့ေၾကး မွန္မွန္မရၾက ဟူ၍ Col. H. H. Maxwell ၏ အစီရင္ခံစာ၃၇ တြင္ ပါရွိသည္ကို လည္းေကာင္း၊ ကာလကတၲားၿမိဳ႕မ ရဲဝန္ေထာက္ Mr. J. Mylan ၏ အစီရင္ခံစာ၃၈ တြင္ ပါသည္ကို လည္းေကာင္း ေဖာ္ျပ ၿပီးခဲ့ပါၿပီ။
တိုင္းတပါး၌ မိမိတို႔၏ စားဝတ္ေနေရးကို ေခ်းငွား ၾကံဖန္ ေျဖရွင္း ေနၾကရေသာ သူငယ္တို႔ မည္မွ် စိတ္ပ်က္ အားငယ္ ေနၾကမည္ကို မွန္းဆ ၾကည့္ႏိုင္ပါသည္။ ယင္းသို႔ အေၾကာင္းေၾကာင္းေသာ ခက္ခဲမႈ၊ အဆင္မေျပမႈတို႔ႏွင့္ ရင္ဆိုင္ ေနရသည့္ ပညာေတာ္သင္မ်ား အလုပ္ကို လိုလိုလားလား ႀကိဳးစားျခင္း မရွိသျဖင့္ ပ်င္းရိသည္၊ အလုပ္ တာဝန္ကို ေၾကာက္႐ြံ႕သည္၊ ပင္ပန္း မခံလိုၾက စသည္ျဖင့္ မွတ္ခ်က္ခ်ျခင္း၊ ေဝဖန္ျခင္းသည္ တရားမွ်တျခင္း ကင္းမဲ့လြန္းသည္ဟု ထင္မိပါသည္။ ပညာေတာ္သင္မ်ား အလုပ္သမားမ်ားကို ေသြးေဆာင္ ခိုးယူ၍ မ႐ိုးေျဖာင့္ေသာ အမူအက်င့္ကို ျပဳမူၾကသည္ ဟူေသာ စြပ္စြဲခ်က္ မမွန္ေၾကာင္းလည္း ထင္ရွားပါသည္။ Mr. E. J. Carrier ၏ အစီရင္ခံစာ၃၉ အရ ျမန္မာျပည္မွ ေစလႊတ္သူ Monny Chunder သည္ ကိုယ္စားလွယ္ Mr. E. J. Carrier ကိုပင္ အသိမေပး မတိုင္ပင္ဘဲ တဦးတည္း ေဆာင္႐ြက္သြားသည္။ ထို႔ျပင္ ျမန္မာျပည္သို႔ ထြက္ခြာ သြားၾကေၾကာင္း Mr. E. J. Carrier ၏ စာ၄ဝ တြင္ ေဖာ္ျပထားသျဖင့္ ထိုႏွစ္ ဇြန္လတြင္မွ ေပၚေပါက္လာေသာ အလုပ္သမား ေသြးေဆာင္ ခိုးယူမႈႏွင့္ မည္သို႔မွ် ပတ္သက္မည္ မဟုတ္ေၾကာင္း သိသာလွပါသည္။
ဤပညာေတာ္သင္မ်ား အေၾကာင္းကို India Foreign and Political Proceedings 1869-73 တြင္ ေတြ႕ရသမွ်ကို ကိုးကား၍ တင္ျပျခင္း ျဖစ္ပါသည္။ ျမန္မာ အကိုးအကား အေထာက္အထား ဟူ၍ လႊတ္ေတာ္ ပုရပိုက္ အမွတ္အသား အတိုေကာက္မွတ္ပံု ပထမတြဲ တခုသာ ညႇိႏိႈင္းစရာ ေတြ႕ရပါသည္။ ေပ၊ ပုရပိုက္ စသည္ အေထာက္အထား တစံုတရာ မေတြ႕ရပါ၊ ယင္းသို႔ မေတြ႕မျမင္ရ သျဖင့္ ေပပုရပိုက္မ်ား မရွိ ဟူ၍ကား မယူဆအပ္ေပ။ ျမန္မာမင္း အုပ္ခ်ဳပ္ပံု စာတမ္း ပဥၥမတြဲ၊ စာမ်က္ႏွာ ၁ဝ၉ - ၁၁ဝ တြင္ မႏၩေလး ေနျပည္ေတာ္မွ သယ္ေဆာင္ ယူခဲ့ေသာ ပုရပိုက္ ႏွစ္ေသာင္းေက်ာ္ အေၾကာင္းကို ေဖာ္ျပထားသည္။ ယင္းပုရပိုက္မ်ား အနက္ သာသနာ ပညာဌာန ဆိုင္ရာ ပုရပိုက္စုတြင္ (စာမ်က္ႏွာ - ၁၄၃) ပညာေတာ္သင္မ်ား အေၾကာင္း ပါသည္ဟု ေတြ႕ရပါသည္။ ထိုေပ ပုရပိုက္တို႔ကား ပ်က္စီး ကုန္ေလၿပီလည္း ျဖစ္ႏိုင္ပါသည္။ စုေဆာင္း သိမ္းဆည္းထားသူ ပိုင္ရွင္တခ်ိဳ႕၏ လက္ထဲတြင္ တိမ္ျမဳပ္ ေပ်ာက္ကြယ္ ေနျခင္းလည္း ျဖစ္ႏိုင္ပါသည္။ မည္သို႔ပင္ ျဖစ္ေစ ထိုအေထာက္အထားမ်ားကို မညိႇႏိႈင္းရ သျဖင့္ ပညာသင္မ်ား အေၾကာင္းႏွင့္ ပတ္သက္၍ ျမန္မာ ဘုရင္မင္းျမတ္၏ ဘက္မွ အဆိုအမိန္႔ကို မၾကားမသိရ လစ္ဟင္းလ်က္ ရွိပါသည္။ ယင္းေပပုရပိုက္ အေထာက္အထားမ်ားကို ေတြ႕ရပါက ပညာေတာ္သင္ လူငယ္တို႔၏ အသက္၊ မ်ိဳး႐ိုး မည္ရည္ စသည္တို႔ႏွင့္ ၎တို႔အား ဤသို႔ ေစလႊတ္ ပညာ သင္ၾကားရေသာ စရိတ္ကုန္ေငြ စသည္တို႔ကို သိႏိုင္မည္ဟု ေမွ်ာ္လင့္ မိပါသည္။
ထို႔ျပင္ ပညာေတာ္သင္မ်ားက ျမန္မာျပည္သို႔ ျပန္ေရာက္ၿပီးေနာက္ မည္သည့္ဘြဲ႕ အမည္အရည္မ်ား ခ်ီးျမႇင့္ ခံရသည္၊ မည္သည့္ စက္႐ံု အလုပ္႐ံုမ်ား ဌာနမ်ားတြင္ ဝင္ေရာက္ အမႈထမ္းေဆာင္ ၾကရသည္ တို႔ကိုလည္း သိႏိုင္ဖြယ္ အေထာက္အထား တစုံတရာ မေတြ႕ရသျဖင့္ ဤအေၾကာင္းမ်ားကို မတင္ျပႏိုင္ပါ။ ယင္းသို႔ ေပ ပုရပိုက္ အေထာက္အထား မေတြ႕ရေသာ္လည္း အဆိုပါ အေၾကာင္းအခ်က္မ်ားကို သိႏိုင္မည့္ လမ္းစ တခုကား ရွိပါသည္။ ေမာင္ၾကံသီးႏွင့္ ေမာင္သန္းတို႔ ေခါင္းေဆာင္ေသာ ပညာေတာ္သင္တို႔၏ အေၾကာင္းမ်ားကား အႏွစ္ တရာအတြင္းက အျဖစ္အပ်က္မ်ားသာ ျဖစ္ေခ်သည္။ ယင္းသို႔ျဖစ္၍ ထိုသူတို႔၏ သားေျမးျမစ္ ေဆြမ်ိဳး အဆက္အႏြယ္တို႔ ယခု အသက္ထင္ရွား ရွိၾကမည္သာတည္း။ ထိုသားေျမး ေဆြမ်ိဳးတို႔သည္ မိမိတို႔၏ ဘိုးဘမ်ား အေၾကာင္းကို သိသမွ် ျဖည့္စြက္ ထုတ္ေဖာ္ ေျပာဆိုႏိုင္ၾကပါက ျပည့္စံုစြာ သိႏိုင္မည့္ အခ်က္ေကာင္းႀကီး တခုပင္ ျဖစ္ပါသတည္း။

အၫႊန္းမ်ား

၁။ ဝန္ရွင္ေတာ္ မေကြးၿမိဳ႕စား မင္းႀကီး ျပင္သစ္ၿမိဳ႕ရွိ ပညာေတာ္သင္တို႔ကို ဆင့္စာ လက္ခံ။ (ျပင္သစ္ျပည္သို႔ ေပးရန္ ရာဇသံ) ႏိုင္ငံေတာ္ စာၾကည့္တိုက္၊ ကင္းဝန္ ပုရပိုက္စု ၅ဝ၂။

၂။ ျပင္သစ္ ႏိုင္ငံျခားေရး ဝန္ႀကီးက မေကြးၿမိဳ႕စား မင္းႀကီးကို ေပးစာ။ ( ျပင္စာျပည္သို႔ ေပးရန္ ရာဇသံ) ႏိုင္ငံေတာ္ စာၾကည့္တိုက္၊ ကင္းပု ၅ဝ၂။

၃။ ဘိလပ္ႏိုင္ငံရွိ ပညာေတာ္သင္ ငၿမဲ၊ ငတ႐ုပ္ျဖဴတို႔ကို ဆင့္စာ။ (လႊတ္ေတာ္ ပုရပိုက္ အမွတ္အသား အတိုေကာက္မွတ္ပံု)၊ ပထမတြဲ ၂ဝ၃။

၄။ India Foreign and Political Proceedings, Nos 11-15, July 1869

၅။ ကင္းဝန္မင္းႀကီးက လန္ဒန္ၿမိဳ႕သြား ေန႔စဥ္ မွတ္စာတမ္း၊ ဒုတိယတြဲ ၅ဝ၂။ ၎ ျပင္သစ္သြား ေန႔စဥ္ မွတ္စာတမ္း ၁၁၉။

၆။ ပညာေတာ္သင္မ်ားကို သနားေတာ္မူသည့္ လစာ ရန္ပံုေငြ စာရင္း။ ေစာ္ဘြားဘြဲ႕ စာရင္း။ အမ်ိဳးသား စာၾကည့္တိုက္၊ ဦးတင္ ပုရပိုက္စု ၃၉၃။

၇။ ကထိက ဦးေမာင္ေမာင္တင္၊ 'ေရွးပညာေတာ္သင္မ်ား'၊ ျမဝတီ မဂၢဇင္း၊ ႏိုဝင္ဘာလ ၁၉၅၉ ခု၊ စာမ်က္ႏွာ ၂၆။

၈။ ဦးၿခိမ့္ 'ပူတေက၊ စပိန္၊ အီတာလ်ံသြား မွတ္တမ္း' (၁၈) ၉၂။

၉။ The Catalogue of Hludaw Records, Vol 1. Govt Printing, Burma, Rangoon 1901

၅၅ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္၊ အမွတ္ ၄၊ ၅၊ စာမ်က္ႏွာ ၁ဝ၄။

၁၁၁ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္၊ စာမ်က္ႏွာ ၁၅ဝ။

၁၃ဝ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္၊ အမွတ္ ၄၊ စာမ်က္ႏွာ ၁၆၁။

၁၄၇ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္၊ အမွတ္ ၄၊ ၅၊ ၆၊ ၁ဝ၊ စာမ်က္ႏွာ ၁၇၆-၇။

၁၄၇ (က) မွတ္ပုရပိုက္ထြက္၊ အမွတ္ ၁၊ စာမ်က္ႏွာ ၁၁၇။

၁၄၈ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္၊ အမွတ္ ၂၊ ၃၊ ၄၊ စာမ်က္ႏွာ ၁၇၉။

၁၅ဝ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္၊ အမွတ္ ရ၊ စာမ်က္ႏွာ ၁၈၁။

၁၅၁ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္၊ အမွတ္ ၃၊ စာမ်က္ႏွာ ၁၈၂။

၁၅၂ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္၊ အမွတ္ ၁၊ ၂၊ စာမ်က္ႏွာ ၁၈၃-၄။

၁၅၅ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္၊ အမွတ္ ၁၊ ၂၊ ၅၊ စာမ်က္ႏွာ ၁၁၈။

၁၅၈ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္၊ အမွတ္ ၁၊ ၂၊ ၃၊ ၆၊ စာမ်က္ႏွာ ၁၉၅-၆။

၁၆၄ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္၊ အမွတ္ ၃၊ ၄၊ ၅၊ ၆၊ ၇၊ ၈၊ ၉၊ ၂ဝ၂-၃။

၁၆၈ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္၊ အမွတ္ ၁၊ ၂၊ ၃၊ စာမ်က္ႏွာ ၂၁ဝ။

၁၇ဝ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္၊ အမွတ္ ၁၊ စာမ်က္ႏွာ ၂၁၄။

၁၇၄ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္၊ အမွတ္ ၉၊ ၁ဝ၊ စာမ်က္ႏွာ ၂၂၉။

၁၈၇ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္၊ အမွတ္ ၂၊ ၃၊ ၄၊ စာမ်က္ႏွာ ၂၅၇။

၁၈၉ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္၊ အမွတ္ ၁၊ ၂၊ စာမ်က္ႏွာ ၂၆၃။

၁၉၁ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္၊ အမွတ္ ၁၊ ၂၊ စာမ်က္ႏွာ ၂၆၉-၇ဝ။

၂ဝ၈ မွတ္ ပုရပိုက္ထြက္၊ အမွတ္ ၁၃၊ ၁၄၊ ၁၅၊ စာမ်က္ႏွာ ၃၂၈-၉။

၁ဝ။ India Foreign and Political Proceedings, No. 59, Nov. 1868 တြင္ သီတင္းကြၧတ္လဆုတ္ ၁ဝ ရက္ ၁၂၃ဝ ခု၊ 25th Sept. 1868 ဟု ေဖာ္ျပသည္။

၁၁။ India Foreign and Political Proceedings,No.58,November 1868

၁၂။ - ၎ - No.59, November 1868

၁၃။ အဂၤလိပ္ - ျမန္မာ ကူးသန္း ေရာင္းဝယ္ေရး စာခ်ဳပ္တြင္ပါသည့္ ဗန္းေမာ္ၿမိဳ႕တြင္ အဂၤလိပ္ ကိုယ္စားလွယ္ အေရးပိုင္ တေယာက္ ခန္႔ထားရန္ မႏၩေလးၿမိဳ႕ေပၚတြင္ တြဲဖက္႐ံုး တခု ဖြင့္ရန္ ဧရာဝတီကုမၸဏီ မီးသေဘၤာမ်ား ဗန္းေမာ္ၿမိဳ႕ထိ ဆန္တက္ သြားလာခြင့္ ရရန္ ဗန္းေမာ္မွ ျဖတ္၍ တ႐ုတ္ျပည္သို႔ ကူးသန္း ေရာင္းဝယ္ေရး ခရီးလမ္း စူးစမ္းေရး အဖြဲ႕ ေစလႊတ္ရန္ ကိစၥမ်ားကို စကား ကမ္းလွမ္း ေျပာဆိုဆဲ ျဖစ္သည္။

၁၄။ No. 385 L dated 19 November 1868. India Foreign and Political Proceedings, No. 132, December 1868

၁၅။ India Foreign and Political Proceedings, No. 60, November 1868

၁၆။ India Foreign and Political Proceedings, No. 11, July 1869

၁၇။ - ၎ - No. 11A, July 1869

၁၈။ Letter dated 26 May 1869 - India Foreign and Political Proceedings, No. 12, July 1869

၁၉။ India Foreign and Political Proceedings, No. 13, July 1869

၂ဝ။ - ၎ - Nos. 14, 15, July 1869

၂၁။ လႊတ္ေတာ္ ပုရပိုက္ အမွတ္အသား အတိုေကာက္မွတ္ပံု ပထမတြဲ၊ စာမ်က္ႏွာ ၁၈၂-၃။

၂၂။ No. 361-4 dated 17 Oct., 1869: India Foreign and Political Proceedings, No. 58, Nov, 1868

၂၃။ No. 361-9, dated 22 March 1869: India Foreign and Political Proceedings, No. 11, July 1868

၂၄။ No. 358 L dated 19 November 1868, India Foreign and Political Proceedings, No. 142, December 1868

၂၅။ Memo. No. 75A, dated Cossipoor, 20 June 187 - India Foreign and Political Proceedings, No. 55, September 1871

၂၆။ - ၎ -

၂၇။ - ၎ -

၂၈။ India Foreign and Political Proceedings Nos. 59, 60, Sept., 1871`

၂၉။ - ၎ - Nos. 86, 87, 88, January 1872

၃ဝ။ India Foreign and Political Proceedings No. 179, March 1872

၃၁။ - ၎ - No. 180, March 1872

၃၂။ - ၎ - Nos. 214 – 18, July 1872

၃၃။ - ၎ - No. 85, January 1873

၃၄။ - ၎ - No. 86, January 1873

၃၅။ - ၎ - No. 296, April 1873

၃၆။ - ၎ - No. 297, April 1873

၃၇။ Memo. No. 75A, dated 20 June 1871- India Foreign and Political Proceedings No. 55, Sept. 1871

၃၈။ India Foreign and Political Proceedings, No. 85, Jan. 1873

၃၉။ Letter dated 17 March 1873 – India Foreign and Political Proceedings, No. 296, April 1873

၄ဝ။ Letter dated 22 March 1873 – India Foreign and Political Proceedings, No. 297, April 1873

ပညာသင္ လူစာရင္း ဘုရား

ပညာသင္ လူစာရင္း ဘုရားသည္ တကၠသိုလ္မ်ား ဗဟို စာၾကည့္တိုက္တြင္ ရွိေသာ ပုရပိုက္ တခု ျဖစ္သည္။ ပုရပိုက္ အမွတ္ ၁၇၈၅၈၅ ျဖစ္၏။ လႊာထပ္ကေလးသာ ျဖစ္၍ ၃ ေရစီးသာ ရွိသည္။ ရတနာပံုေခတ္ အတြင္း ႏိုင္ငံျခားသို႔ ေစလႊတ္သည့္ ပညာေတာ္သင္ ၃၂ ဦး၏ စာရင္းကို မွတ္တမ္း တင္ထားေသာ ပုရပိုက္ ျဖစ္သည္။


ျမန္မာတို႔သည္ နယ္ခ်ဲ႕ ၿဗိတိသွ်တို႔ႏွင့္ စစ္မီး ႏွစ္ႀကိမ္ ေတြ႕ရၿပီးေနာက္ လြတ္လပ္ေသာ ႏိုင္ငံတခု အျဖစ္ ရပ္တည္ ေနႏိုင္ေရး အတြက္ ရတနာပံုေခတ္ အတြင္း ေခတ္မီ ႏိုင္ငံတခု ျဖစ္လာရန္ ႀကိဳးပမ္းခဲ့ၾကသည္။ နယ္ခ်ဲ႕စစ္ကို တြန္းလွန္ႏိုင္ရန္ ႏိုင္ငံေတာ္ကို ကာကြယ္ႏိုင္ရန္ ေခတ္မီ လက္နက္မ်ား ထုတ္လုပ္ေရးကို ဦးစားေပး၍ ႏိုင္ငံေတာ္တြင္ အေျမာက္ ေသနတ္ စက္႐ံု ေလး႐ံုႏွင့္ ဒဂၤါးစက္႐ံု၊ ရက္ကန္းစက္႐ံု၊ ဆန္ႀကိတ္စက္႐ံု၊ လႊစက္႐ံု၊ သေဘၤာစက္႐ုံ စသည့္ စက္႐ံု ငါးဆယ္ေက်ာ္ကို တည္ေထာင္ခဲ့သည္။ အိႏၵိယ၊ အီတလီ၊ အဂၤလန္ ႏိုင္ငံမ်ားသို႔ ပညာေတာ္သင္မ်ား ေစလႊတ္၍ လိုအပ္သည့္ ပညာမ်ားကို ဆည္းပူး ေစခဲ့သည္။


ရတနာပံုေခတ္ ပညာေတာ္သင္မ်ား အေၾကာင္းကို ျပည့္ျပည့္စံုစံု သိႏိုင္ရန္ မလြယ္ကူေခ်။ အေထာက္အထား ရွားလွသည္။ သို႔ေသာ္ အေထာက္အထား မရွိခဲ့ ဟူ၍ကား မမွတ္ယူအပ္ေပ။ ယခုအထိ ရွာေဖြ သိရွိရသမွ်သည္ မ်ားေသာ အားျဖင့္ ၿဗိတိသွ် မွတ္တမ္း မွတ္ရာမ်ားမွ ျဖစ္သည္။ ျမန္မာ မူရင္း အေထာက္အထား ပုရပိုက္မ်ား ရွိခဲ့ေၾကာင္းကို လႊတ္ေတာ္ ပုရပိုက္ အမွတ္အသား အတိုေကာက္မွတ္ပံု၁ တြင္ ႀကိဳးၾကားပါသည့္ အၫႊန္းမ်ား အားျဖင့္ သိသာသည္။ မူရင္း ပုရပိုက္မ်ားကို ေတြ႕ရခဲပါသည္။ ယခုအထိ လက္လွမ္း မီသမွ် အဂၤလိပ္၊ ျမန္မာ အေထာက္အထားမ်ားမွ ေကာက္သင္း ေကာက္၍ ရရွိသည့္ ရတနာပံုေခတ္ ပညာေတာ္သင္မ်ားမွာ အၾကမ္းအားျဖင့္ ေအာက္ပါ အတိုင္း ျဖစ္သည္။


ကေနာင္ မင္းသားႀကီးသည္ စက္႐ံုမ်ား တည္ေထာင္ရန္ စိုင္းျပင္းသည္ႏွင့္ တၿပိဳင္နက္ အေနာက္ႏိုင္ငံမ်ားသို႔ ပညာသင္ ေစလႊတ္ရန္ စီစဥ္ခဲ့သည္။ အေစာဆံုး ေတြ႕ရသည့္ ပညာေတာ္သင္မ်ားမွာ ၁၈၆၃ ခုခန္႔က ျပင္သစ္ႏိုင္ငံသို႔ ေစလႊတ္ေသာ ေမာင္ေ႐ႊအိုး၂၊ ေမာင္ျမဴး၃၊ ေမာင္ေအာင္သူတို႔ ျဖစ္သည္။ ယင္းပညာသင္ သံုးဦး၏ အမည္ကို ဝန္ရွင္ေတာ္ မေကြးၿမိဳ႕စား မင္းႀကီးက ျပင္သစ္ရွိ ပညာေတာ္သင္တို႔ထံ ဆင့္စာ လက္ခံ၄ တြင္ ေတြ႕ရသည္။ ထိုအခ်ိန္က ျပင္သစ္တြင္ ေမာင္ႀကီး၊ ေမာင္ကေလးဟု ေခၚသည္ဆိုေသာ ေမာင္ထြန္းေအာင္၅ ႏွင့္ ေမာင္ၫြန္႔၆ တို႔ ျပင္သစ္မွ ျပန္လာၾကၿပီ ျဖစ္သည္။၇ ထို႔ေနာက္ ၁၂၈၆၉ ခု၊ ဇူလိုင္လတြင္ ေမာင္ၿမဲႏွင့္ ေမာင္တ႐ုပ္ျဖဴတို႔ကို အဂၤလန္ႏုိင္ငံသို႔ ေစလႊတ္သည္။၈ မူလက ျပင္သစ္တြင္ ပညာသင္ ေနေသာ ေမာင္ျမဴးကိုလည္း ၁၈၇ဝ ျပည့္တြင္ အဂၤလန္သို႔ ေစလႊတ္၍ ေမာင္ၿမဲတို႔ႏွင့္ အတူ ပညာ သင္ေစသည္။၉


အိႏိၵယျပည္ ကာလကတၲားၿမိဳ႕သို႔ ၁၈၆၉ ခုတြင္ ေစလႊတ္ေသာ ပညာသင္ လူငယ္ ၂ဝ တို႔မွာ၊ ေမာင္ၾကံသီး၊ ေမာင္သန္း၊ ေမာင္ေ႐ႊ႐ိုး၊ ေမာင္ရွင္း၊ ေမာင္သာကံ၊ ေမာင္ဘိုးေကာင္း၊ ေမာင္ညိဳေရာင္၊ ေမာင္ေဆာင္း၊ ေမာင္ညိဳ၊ ေမာင္ကံေရး၊ ေမာင္ေ႐ႊြ႔ြကင္း၊ ေမာင္လူလွ၊ ေမာင္ရာႏႈန္း၊ ေမာင္ေခြး၊ ေမာင္မွီ၊ ေမာင္ေသာင္း၊ ေမာင္ပန္း႐ံု၊ ေမာင္လူသာႏွင့္ ေမာင္ၾကာတို႔ ျဖစ္ၾကသည္။၁ဝ ထို႔ေနာက္ ၁၈၇၂ ခုႏွစ္တြင္ ေမာင္သာထား၊ ပန္းပဲေခါင္း ေမာင္ခက္၊ လက္ဖက္ရည္ေတာ္ ေမာင္ဘိုးျခံဳ၊ ေမာင္စီတို႔ကို အီတလီႏိုင္ငံသို႔ ေစလႊတ္ေၾကာင္း ေတြ႕ရသည္။၁၁


ပညာေတာ္သင္ ေစလႊတ္သည့္ ခုႏွစ္ အတိအက် မသိရေသာ္လည္း ျပင္သစ္ႏုိင္ငံတြင္ ေမာင္ထြန္းလင္းႏွင့္ ေမာင္အင္းတို႔သည္ လည္းေကာင္း၊ အီတလီႏိုင္ငံ တူရင္းၿမိဳ႕တြင္ ေမာင္အုန္းပြင့္၊ ေမာင္ဘအို၊ ေမာင္ကံထူး၊ ေမာင္ထြန္းဦး တို႔သည္ လည္းေကာင္း၊ ဘဂၤလားတြင္ ေမာင္ကေလးသည္ လည္းေကာင္း ပညာသင္မ်ား အျဖစ္ ရွိေနခဲ့ေၾကာင္း သိရသည္။ ယင္းအေၾကာင္းကို ေစာ္ဘြားဘြဲ႕စာရင္း၁၂ အမည္ရွိ ပုရပိုက္တြင္ ၾကားညႇပ္၍ ၂ ေရစီးခန္႔ ေအာက္ပါ အတိုင္း ေတြ႕ရသည္။


အေနာက္တိုင္းျပည္ ႏိုင္ငံမ်ားသို႔ ေစလႊတ္ေတာ္မူသည့္ ပညာေတာ္သင္ ကြၧန္ေတာ္မ်ိဳး လစာ ရန္ပံုေတာ္ေငြ စာရင္း ဘုရား
ေရ လစာ
ငထြန္းလင္း ၁ ၂ဝဝ မွာ ျပင္သစ္ႏိုင္ငံ ၿမိဳ႕ရွိ
ငအင္း ၁ ၂ဝဝ မွာ ၎


ေပါင္း
၂ ၄ဝဝ

ငအုန္းပြင့္ ၁ ၁ဝဝ မွာ အီတလီႏိုင္ငံ တူရင္းၿမိဳ႕ရွိ
ငဘအို ၁ ၁ဝဝ မွာ ၎၁၃
ငကံထူး ၁ ၁ဝဝ မွာ ၎
ငထြန္းဦး ၁ ၁ဝဝ

မွာ ၎၁၄
ေပါင္း ၄ ၄ဝဝ



ျမန္မာေကာင္စစ္

ဒူရစိုလက္ေထာက္
၁ ၂ဝဝ မွာ အီတလီႏိုင္ငံ ဂ်င္နဝါၿမိဳ႕ရွိ
ေပါင္း ၁ ၂ဝဝ

ငေမာင္ကေလး ၁ ၁ဝဝ မွာ ဘဂၤလားၿမိဳ႕ရွိ
ေပါင္း ၁ ၁ဝဝ

ကထိက ဦးေမာင္ေမာင္တင္၏ 'ေရွးက ပညာေတာ္သင္မ်ား' ေဆာင္းပါး၁၅ တြင္ ၁၈၇၄ ခုႏွစ္၊ ကလကတၲားၿမိဳ႕ စံေစဘီရေက်ာင္းသို႔ ေစလႊတ္သည့္ ပညာေတာ္သင္ လူငယ္ ေျခာက္ဦး အေၾကာင္း ေတြ႕ရသည္။ ဦးေမာင္ေမာင္တင္က ေရွးမွတ္တမ္း ပုရပိုက္မ်ားမွ ထုတ္ႏုတ္ ေဖာ္ျပျခင္း ျဖစ္သည္ဟု ဆိုသည္။ ပညာသင္ လူငယ္တို႔ လိုအပ္သည့္ ဝတ္စံု၊ အသံုးအေဆာင္ စသည္တို႔ႏွင့္ တကြ ပညာသင္ လူငယ္ တဦးလွ်င္ တလ စားစရိတ္ ၁ဝ က်ပ္၊ ေဆးဖိုးဝါးခ အတြက္ပါ က်ပ္သံုး ဒဂၤါးျပားေရ ၃၅။ ေျခာက္ေယာက္ အတြက္ သင့္ေငြ ၂၁ဝ က်ပ္၊ သံုးလ အတြက္ ၆၃ဝ က်ပ္ ေပးရေၾကာင္း ေဖာ္ျပထားသည္။ ဦးေမာင္ေမာင္တင္ ကိုးကားသည့္ ပုရပိုက္သည္ ျပည့္စံုလွသည္ဟု ဆိုရေပမည္။ ပညာသင္ လူငယ္တို႔၏ အသက္ႏွင့္ မည္သူ၏ သားေျမး ျဖစ္ေၾကာင္းကို ေအာက္ပါ အတိုင္း သိရသည္။


၁။ အေျမာက္ဝန္မင္း၏ သား ေမာင္ဘိုေစာ၊ အသက္ ၁၈ ႏွစ္

၂။ ျမစ္စဥ္ ေလွေတာ္ ေထာင္ကဲ၏ သား ေမာင္ထြန္းလင္း၊ အသက္ ၁၇ ႏွစ္

၃။ အေနာက္ဝန္မင္း၏ ေျမး ေမာင္ဘိုးထင္၊ အသက္ ၁၆ ႏွစ္

၄။ လႊတ္ေတာ္ နာခံေတာ္၏ သား ေမာင္ညိဳ၊ အသက္ ၁၆ ႏွစ္

၅။ ပန္းတဥ္းဝန္မင္း၏ တူ ေမာင္အင္း၊ အသက္ ၁၇ႏွစ္

၆။ စာေရးေတာ္ႀကီး၏ သား ေမာင္အင္း၊ အသက္ ၁၅ ႏွစ္


ဦးေမာင္ေမာင္တင္၏ စာရင္းတြင္ပါေသာ ေမာင္ထြန္းလင္း (၁၇ႏွစ္) ႏွင့္ ေမာင္အင္း (၁၅ႏွစ္) တို႔သည္ အထက္တြင္ ေဖာ္ျပခဲ့သည့္ လစာ ရန္ပံုေငြ စာရင္းတြင္ ပါသည့္ ျပင္သစ္ႏိုင္ငံ ၿမိဳ႕ရွိ ေမာင္ထြန္းလင္းႏွင့္ ေမာင္အင္းတို႔ပင္ ျဖစ္ေလမည္ေလာဟု စဥ္းစားဖြယ္ ရွိသည္။ ထိုကဲ့သို႔ ျဖစ္ခဲ့ေသာ္ ေမာင္ထြန္းလင္းႏွင့္ ေမာင္အင္းတို႔သည္ ၁၈၇၄ ခုႏွစ္တြင္ ကာလကတၲားၿမိဳ႕ စံေစဘီရေက်ာင္းတြင္ ပညာ ဆည္းပူးၿပီးေနာက္ ျပင္သစ္သို႔ ေ႐ႊ႕ေျပာင္း၍ ပညာ ဆက္လက္ သင္ယူသည္ဟု ယူဆႏိုင္မည္ ျဖစ္သည္။ ထို႔ျပင္ သီေပါမင္း ပါေတာ္မူသည္ အထိ ျပင္သစ္တြင္ ရွိေနၾကသည္ ဟုလည္း ယူဆရသည္။ အဘယ္ေၾကာင့္ ဆိုေသာ္ အထက္ ျမန္မာႏိုင္ငံကို ၿဗိတိသွ်တို႔ သိမ္းပိုက္လိုက္ခ်ိန္က ျပင္သစ္တြင္ ရွိေနသည့္ ျမန္မာ သံအမတ္ႀကီး သံခ်က္ဝန္ မင္းႀကီး မင္းလွမဟာစည္သူႏွင့္ အတူ ပဲရစ္ၿမိဳ႕တြင္ ေသာင္တင္ ေနၾကသည့္ ပညာေတာ္သင္မ်ား စာရင္းတြင္ ေၾကးနန္း ပညာသင္ စာေရးႀကီး ဦးဘိုးသံု၊ သံေတာ္ဆင့္ ဦးေဘ၊ ေမာင္ခန္႔တို႔ႏွင့္ ေမာင္အင္း၊ ေမာင္ထြန္းလင္း၊ ေမာင္ဝိုင္း၊ ေမာင္ခ၊ ေမာင္ဘိုးဘ၊ ေမာင္ဘိုးထိုး၊ ေမာင္စိုး၊ ေမာင္ကႀကီး၊ ေမာင္ေအာင္ခဲ၊ ေမာင္ေဖ၊ ေမာင္ႀကီးဟု ေတြ႕ရေသာေၾကာင့္ ျဖစ္သည္။၁၆


တကၠသိုလ္မ်ား ဗဟို စာၾကည့္တိုက္တြင္ ရွိသည့္ ပညာသင္ လူစာရင္း ဘုရား ပုရပိုက္သည္လည္း အေထာက္အထားေကာင္း တခုဟု ဆိုရေပမည္။ ပညာသင္ လူ ၃၂ ဦး၏ စာရင္းကို အတြင္းေတာ္က အပ္ေတာ္မူသည့္ ပညာသင္ လူစာရင္း၊ အထက္ရွိရင္း ပညာသင္ လူစာရင္းဟု ခြဲျခား ေဖာ္ျပထားသည္။ တစုလွ်င္ ၁၆ ဦးစီး ရွိ၍ ေပါင္း ၃၂ ေယာက္ ျဖစ္သည္။ သို႔ေသာ္ ႏွစ္စုေပါင္း ေဖာ္ျပရာ၌ ၂၂ ဟု မွားယြင္းေနသည္။ ပညာသင္မ်ားကို မည္သည့္ ခုႏွစ္က ေစလႊတ္သည္ မည္သည့္ ႏိုင္ငံသို႔ ေစလႊတ္သည္ဟု မသိရေသာ္လည္း ပညာသင္တို႔၏ အမည္၊ အသက္ႏွင့္ မည္သူ၏ သားေျမး ျဖစ္ေၾကာင္း တိတိက်က် သိရသည္။ အထက္တြင္ ေဖာ္ျပခဲ့သည့္ သိၿပီး ပညာေတာ္သင္မ်ားႏွင့္ တိုက္ဆိုင္ၾကည့္ေသာ အခါ မသိေသးေသာ လူသစ္မ်ား ျဖစ္ေၾကာင္း ေတြ႕ရသည္။ အတြင္းေတာ္က အပ္ေတာ္မူသည့္ ပညာသင္လူငယ္ ၁၆ ဦးတို႔ကား ငယ္႐ြယ္လွ၏။ အငယ္ဆံုး အသက္ ၁ဝႏွစ္၊ အႀကီးဆံုး အသက္ ၁၇ ႏွစ္ ၁၁ လ ျဖစ္သည္။ အတြင္းဝန္ ေပါက္ၿမိဳင္ၿမိဳ႕စား ေယာက္ဖ၊ အတြင္းဝန္ ၿမိဳ႕သစ္ၿမိဳ႕စားသား၊ အတြင္းဝန္ ေလွသင္းဝန္ စေလၿမိဳ႕စားသား စသည္တို႔ကို ေထာက္ခ်င့္၍ သီေပါမင္း လက္ထက္ ေစလႊတ္သည့္ ပညာသင္မ်ားဟု ဆိုႏိုင္သည္။ အထက္ရွိရင္း ပညာသင္ လူစာရင္းတြင္ အသက္ အငယ္ဆံုး ၁၆ ႏွစ္၊ အႀကီဆံုး ၃၂ ႏွစ္ ျဖစ္၏။ ကင္းဝန္မင္းႀကီး၏ တူပါသည္။ ကုန္သည္ သားမ်ားလည္း ပါသည္။ မင္းတုန္းမင္း လက္ထက္က ေစလႊတ္ထားသည့္ ပညာသင္မ်ားဟု ယူဆႏိုင္ပါသည္။ ယင္းစာရင္းတြင္ ငရဲတင္၊ နံ ၆၊ အသင္ ၂ဝ၊ စာေရးႀကီး ဦးေ႐ႊေအးတူဟု ေဖာ္ျပထားေသာ ငရဲတင္သည္ သီေပါမင္းလက္ထက္ မင္းရဲၫြန္႔ဘြဲ႕ရ စက္ဝန္ယြန္းစုဝန္ ျဖစ္လာေသာ ေမာင္ရဲတင္၁၇ ျဖစ္ႏိုင္ဖြယ္ ရွိသည္။


ပညာသင္ လူစာရင္း ဘုရား ပုရပိုက္သည္ ရတနာပံုေခတ္ ပညာေတာ္သင္မ်ား အေၾကာင္း ထပ္ေလာင္း ျဖည့္စြက္ေပးသည့္ မူရင္း အေထာက္အထား တခု ျဖစ္သည္။ ယခင္က သိၿပီးျဖစ္သည့္ ပညာသင္မ်ား စာရင္းတြင္ ေနာက္ထပ္ ၃၂ ေယာက္ တိုးေစသည္။ ပညာသင္တို႔၏ အသက္၊ မိဘတို႔ သာမက နံကိုပါ ေဖာ္ျပ၍ ဦးေမာင္ေမာင္တင္ ကိုးကားသည့္ ပုရပိုက္ထက္ တခ်က္ သာသည္ဟု ဆိုႏိုင္သည္။ ျမန္မာမူရင္း အေထာက္အထား ရွားပါးျခင္း၊ ေတြ႕ရခဲျခင္း ဒုကၡတို႔ႏွင့္ ရင္ဆိုင္ ေနရေသာ သုေတသီတို႔ အတြက္ ဝမ္းေျမာက္စရာ ျဖစ္၏။ ထို႔ေၾကာင့္ ရတနာပံုေခတ္ ပညာေတာ္သင္မ်ား အေၾကာင္း စိတ္ပါဝင္စားသူ ေလ့လာလိုသူ သုေတသီမ်ား သမိုင္း ေက်ာင္းသားမ်ား လြယ္လင့္တကူ အသံုးျပဳႏိုင္ေစရန္ ဤနိဒါန္းႏွင့္ အတူ အေထာက္အထားကို မူရင္း အတိုင္း ပူးတြဲ ေဖာ္ျပပါသည္။


ပညာသင္ လူစာရင္း ဘုရား

( ပု/ တကၠသိုလ္မ်ား ဗဟို စာၾကည့္တိုက္ ၁၇၈၅၈၅)

အတြင္းေတာ္က အပ္ေတာ္မူသည္
ပညာသင္ လူစာရင္း ဘုရား
ေရ နံ အသက္
ငေမာင္ႀကီး
ငႀကီး
ငဘႀကီး
ငဘိုးလွ
ငဘကေလး
ငဘိုးခ်စ္
ငေမာင္ကေလး
ငဘိုးအံု
ငယုန္ျဖဴ
ငဘိုးြ႔ြကယ္
ငဒါန
ငဘိုးဝိုင္း
ငဘိုးခင္
ငသိမ္း
ငခ်မ္းသာ
ငဘိုးက်ယ္ ၁














၁ ၃














ဝ ၁၇ ႏွစ္ ၁၁ လ
၁၇ ႏွစ္ ၁ဝ လ
၁၆ ႏွစ္ ၉ လ
၁၅ ႏွစ္ ၅ လ
၁၅ ႏွစ္ ၂ လ
၁၅ ႏွစ္ ၁ လ
၁၄ ႏွစ္ ၆ လ
၁၄ ႏွစ္ ၆ လ
၁၄ ႏွစ္ ၅ လ
၁၃ ႏွစ္ ၃ လ
၁၃ ႏွစ္ ၂ လ
၁၃ ႏွစ္ ၁ လ
၁၂ ႏွစ္ ၆ လ
၁၁ ႏွစ္ ၇ လ
၁ဝ ႏွစ္
၁၅ ႏွစ္ စကုဝန္သား ဘုရား
တ႐ုတ္ဝန္သား ဘုရား
ပုဏၰားဝန္ေျမး ဘုရား
ယင္းေတာ္ဝန္သား ဘုရား
လက္ယာေၾကာင္း ေသနတ္ဗိုလ္တူ ဘုရား
အတြင္းဝန္ ေပါ ံၿမိဳင္ၿမိဳ႕စား ေယာံဘ ဘုရား
ကုလားဝန္သား ဘုရား
အတြင္းဝန္ၿမိဳ႕သစ္ ၿမိဳ႕စားသား ဘုရား
ဆင္မင္းဝန္သား ဘုရား
ဘုန္းေတာ္တိုး ေသနတ္ဗိုလ္သား ဘုရား
ေတာင္ဒဝယ္ ငတုတ္သား ဘုရား
အတြင္းဝန္ ေလွသင္းဝန္ စေလၿမိဳ႕စားသား ဘုရား
နတ္ရွင္ေ႐ြး ေသနတ္ဗိုလ္သား ဘုရား
ေ႐ႊတိုက္ၾကပ္ ငတုတ္သား ဘုရား
အေဆာင္နီမွဴး ေယာံဘ ဘုရား
သံေတာ္ဆင့္ ဦးဘိုးေမာင္တူ ဘုရား
ေပါင္း ၁၆




အထက္ရွိရင္း ပညာသင္ လူစာရင္း ဘုရား





ေရ နံ အသက္






ငဘိုးေမာင္
ငေ႐ႊသာ
ငဘိုးႀကီး
ငတူး
ငဘ
ငဘိုးဟံ
ငရဲးတင္
ငစံေပၚ
ငဘိုးစို
ငဘိုးဆင္
ငဘ
ငဘိုးသြင္
ငသက္ပန္
ငဘိုးေတ
ငဘိုးသစ္
ငလြန္း






































၃၂
၂၇
၂၄
၂၃
၂၂
၂၈
၂ဝ
၂ဝ
၁၉
၁၆
၁၉
၁၉
၁၇
၁၆
၂၃
၁၇


နန္းမေတာ္ဝန္ေဟာင္း ဦးပသီသား ဘုရား
အလႅကပၸခံုေတာ္ေဟာင္း ငႀကီးသား ဘုရား
သံေတာ္ဆင့္ေဟာင္း ငႀကီးတူ ဘုရား
တရားနာခံေဟာင္း ငအပ္သား ဘုရား
သံခ်က္ စာေရးႀကီး ဦးသင္တူ ဘုရား
ကုန္သည္ ငရန္ေျပသား ဘုရား
စာေရးႀကီး ေ႐ႊေအးတူ ဘုရား
နတ္စု လက္ယာ အမႈထမ္း ငၾကာၫြန္႔သား ဘုရား
ကုန္သည္ ငေပါသား ဘုရား
ကုန္သည္ ငေကာံသား ဘုရား
ဝန္ေထာံေတာ္ ကြပ္႐ြာၿမိဳ႕စားတူ ဘုရား
လယ္ကိုင္း ၿမိဳ႕စားမင္းႀကီးတူ ဘုရား
စာေရးႀကီး ဦးမံႈသား ဘုရား
စက္ဆရာ ငျပည့္ေက်ာ္သား ဘုရား
ကုန္သည္ ငအဲသား ဘုရား
ကုန္သည္ ငထြန္းေအာင္သား ဘုရား


ေပါင္း ၁၆










၂ စု ၂၂*

*မွား၊ ၃၂ ျဖစ္ရမည္။ စာရင္းပါ သတ္ပံုမွာ မူရင္းအတိုင္း ျဖစ္သည္။


[ျမန္မာႏိုင္ငံ သုေတသနအသင္း ဂ်ာနယ္၊ ၁၉၇၉၊ ဒီဇင္ဘာ]


က်မ္းၫႊန္းမ်ား

၁။ လႊတ္ေတာ္ ပုရပိုက္ အမွတ္အသား အတိုေကာက္မွတ္ပံု (ပႏွင့္ဒု)၊ ရန္ကုန္ၿမိဳ႕၊ အစိုးရ ပံုႏွိပ္တိုက္၊ ၁၉ဝ၁ ခု၊ ၁၉ဝ၁ ခု၊ ၁၉ဝ၃ ခု။

၂။ သီေပါမင္း လက္ထက္ ေက်ာက္ေျမာင္း အတြင္းဝန္၊ မင္းႀကီး မဟာသီရိေဇယ နႏၵေက်ာ္ထင္ ျဖစ္လာသည္။ ကုန္းေဘာင္ဆက္ (၃) ၇၄၁။

၃။ သီေပါမင္း လက္ထက္ ဝန္ေထာက္ သံခ်က္ဝန္ မင္းႀကီး မင္းလွမဟာစည္သူ ျဖစ္လာသည္။ ကုန္းေဘာင္ဆက္ (၃) ၇၃၅။

၄။ ျပင္သစ္သို႔ ေပးရန္ ရာဇသံ၊ အမ်ိဳးသား စာၾကည့္တိုက္၊ ကင္းဝန္ ပုရပိုက္စု ၅ဝ၂။

၅။ သီေပါမင္း လက္ထက္ မဟာမင္းေခါင္ ပညာသိဒိၶရာဇဘြဲ႕ရ ပန္းပဲဝန္ ဦးထြန္းေအာင္ ျဖစ္အ့ံထင္သည္။ ကုန္းေဘာင္ဆက္ (၃) ၇၄၈။

၆။ သီေပါမင္း လက္ထက္ ျဗဲတိုက္ သံေတာ္ဆင့္ ျဖစ္ေသာ မင္းလွမင္းထင္ရာဇာဘြဲ႕ရ ေမာင္ၫြန္႔ ျဖစ္မည္လားဟု စဥ္းစားဖြယ္ ရွိသည္။ ကုန္းေဘာင္ဆက္ (၃) ၇၄ဝ။

၇။ ျပင္သစ္သို႔ ေပးရန္ ရာဇသံ၊ အမ်ိဳးသား စာၾကည့္တိုက္၊ ကင္းဝန္ပုရပိုက္စု ၅ဝ၂။

၈။ လႊတ္ေတာ္ ပုရပိုက္ အမွတ္အသား (ပ) ၂ဝ၃။

India Foreign and Political Proceedings,April 1870 Nos. 91-4 and August 1870 Nos. 61-3

၉။ India Foreign and Political Proceedings, Feb. 18871 Nos. 158-60

၁ဝ။ India Foreign and Political Proceedings, November 1868 Nos. 58-60; December 1868 No. 132; July 1869 Nos. 11-15; September 1871 Nos. 54-62; January 1872 Nos. 86-9;March 872 Nos. 178-80

၁၁။ လႊတ္ေတာ္ ပုရပိုက္ အမွတ္အသား (ပ) ၃၂၉။ ကင္းဝန္မင္းႀကီး လန္ဒန္ၿမိဳ႕သြား ေန႔စဥ္မွတ္ စာတမ္း (ဒု)၊ ရန္ကုန္ၿမိဳ႕၊ အစိုးရ ပံုႏွိပ္တိုက္၊ ၁၉၂၈ ခု၊ စာမ်က္ႏွာ ၅ဝ၂။ ၎၊ ျပင္သစ္ ႏိုင္ငံသြား ေန႔စဥ္ မွတ္စာတမ္း၊ စာမ်က္ႏွာ ၁၁၉။

၁၂။ အမ်ိဳးသား စာၾကည့္တိုက္၊ ဦးတင္ ပုရပိုက္စု အမွတ္ ၃၉၃။

၁၃။ သီေပါမင္း ပါေတာ္မူၿပီးေနာက္ ၁၈၈၆ ခုတြင္ မႏၩေလးသို႔ ျပန္လာသည္။ ယခု မႏၩေလးတြင္ အဆက္အႏြယ္မ်ား ရွိေၾကာင္း သိရသည္။

၁၄။ အီတလီႏိုင္ငံ တူရင္းၿမိဳ႕တြင္ ကြယ္လြန္သြားသည္။

၁၅။ ျမဝတီ မဂၢဇင္း၊ ႏိုဝင္ဘာ ၁၉၅၉။

၁၆။ Correspondence Respecting the Affairs of Burma, October-Demcember 1885, No. 169, pp. 90-1.

၁၇။ ကုန္းေဘာင္ဆက္ (၃) ၇၄၈။

မၾကန္

ျမန္မာ့ သတင္းဆက္သြယ္ေရး နည္းပညာအဖြဲ႕

နည္းပညာႏွင့္ ျမန္မာ့ ကြန္ရက္ ေမာ္ကြန္းတိုက္

စာေပ၊ သတင္းနည္းပညာႏွင့္ လြတ္လပ္ၿငိမ္းခ်မ္းေသာ ႏိုင္ငံေတာ္

0 အၾကံျပဳျခင္း: